Czym są PFAS? Krótkie wprowadzenie

Czym są PFAS?

Często skracane jako PFAS, per- i polifluorowane substancje alkilowe stanowią grupę ponad 15 000 syntetycznych związków chemicznych znanych z korzystnych właściwości. PFAS są często wodoodporne, odporne na plamy i tłuszcz, co sprawia, że znajdują szerokie zastosowanie w produktach codziennego użytku, takich jak meble, opakowania żywności, elektronika czy kosmetyki. Od momentu wprowadzenia te substancje stały się niezbędne w wielu branżach – od lotnictwa i motoryzacji, po elektronikę i sprzęt medyczny.

Do czego wykorzystuje się PFAS?

W XX wieku PFAS były szeroko wykorzystywane przez firmy w celu poprawy właściwości produktów. Jednak w ostatnich dekadach szereg postępowań sądowych i badań ujawnił negatywne aspekty PFAS, w tym prawdopodobne powiązania pomiędzy ekspozycją na PFOA a występowaniem kilku typów nowotworów oraz innymi poważnymi schorzeniami zdrowotnymi. 

Wobec tych informacji rządy i agencje zdrowotne na całym świecie analizują nowe przepisy i ograniczenia dotyczące ich stosowania w produktach. W rezultacie producenci muszą obecnie w większym stopniu kontrolować, jakie PFAS znajdują się w ich produktach (oraz procesie produkcyjnym), aby móc przygotować się na rosnącą liczbę regulacji ograniczających PFAS w Stanach Zjednoczonych i Unii Europejskiej.

Dlaczego PFAS nazywane są „wiecznymi chemikaliami”?

PFAS często określane są mianem „wiecznych chemikaliów” ze względu na wyjątkową trwałość w środowisku. Wiele związków PFAS ma okres półtrwania wynoszący dziesiątki lat w wodzie, a nawet do 1000 lat w glebie. (Okres półtrwania chemikaliów oznacza czas, w którym stężenie substancji zmniejsza się o 50%).

Jeszcze większym zagrożeniem jest jednak zdolność PFAS do akumulacji w organizmach ludzi i innych istot żywych – zjawisko to określa się jako bioakumulację. Bioakumulacja jest trudna do odwrócenia: może upłynąć nawet cztery lata, zanim stężenie tych związków w organizmie człowieka spadnie o połowę. (A dzięki zjawisku określanemu jako biomagnifikacja, zwierzęta znajdujące się na szczycie łańcucha pokarmowego – w tym ludzie i duże ssaki – są najbardziej narażone na akumulację PFAS.)

Bioakumulacja jest trudna do odwrócenia: może upłynąć nawet cztery lata, zanim stężenie tych związków w organizmie człowieka spadnie o połowę.

W jaki sposób dochodzi do ekspozycji ludzi na PFAS?

Udokumentowano kilka głównych ścieżek ekspozycji ludzi na PFAS. Pierwszą i najbardziej znaną jest woda pitna. Skażona woda była jednym z pierwszych zagrożeń środowiskowych, które zwróciło uwagę opinii publicznej na potencjalne niebezpieczeństwa PFAS w 1999 r., kiedy ujawniono, że firma DuPont odprowadzała PFOA do rzeki Ohio, zatruwając źródła wody tysięcy Amerykanów. 

Oprócz narażenia poprzez wodę pitną, ludzie mogą zostać wystawieni na szkodliwe substancje także przez spożywanie określonych produktów spożywczych o wysokim stężeniu PFAS, w tym szczególnie ryb. (Ta droga ekspozycji stanowi przykład biomagnifikacji.) Na podwyższone narażenie szczególnie wystawieni są też przedstawiciele zawodów związanych z produkcją chemikaliów oraz strażacy, którzy korzystają z odzieży i środków pianotwórczych (AFFF) o wysokim stężeniu PFAS. 

Jakie są negatywne skutki zdrowotne PFAS?

Nadal nie wiemy wszystkiego o długoterminowych skutkach zdrowotnych ekspozycji na PFAS. Niemniej jednak narastająca liczba badań pozwala na wyciągnięcie niektórych jednoznacznych wniosków. Istnieją dowody na to, że wystarczająco duża bioakumulacja PFAS może zwiększać ryzyko rozwoju różnych nowotworów – w tym nerki, jąder oraz prostaty. Substancje te mogą także powodować opóźnienia rozwojowe u dzieci i młodzieży, zakłócać funkcjonowanie układu odpornościowego oraz wpływać negatywnie na płodność kobiet. 

Istnieją dowody na to, że wystarczająco duża bioakumulacja PFAS może zwiększać ryzyko rozwoju różnych nowotworów – w tym nerki, jąder oraz prostaty.

Postępujące badania sprawiają, że coraz więcej rządów i agencji rozważa wprowadzenie szerokiego wachlarza regulacji dotyczących stosowania PFAS w trosce o środowisko i zdrowie publiczne. Ograniczenia te, które obejmują wielu producentów, sięgają od restrykcji dla poszczególnych grup produktów aż po całkowite zakazy.

Jakie obowiązują obecnie regulacje dotyczące PFAS?

Szereg agencji, umów międzynarodowych i organów regulacyjnych ograniczyło lub zakazało stosowania wybranych PFAS w związku z ich negatywnym oddziaływaniem.

Konwencja sztokholmska

Konwencja sztokholmska – światowy traktat mający na celu ochronę zdrowia ludzi i środowiska przed skutkami trwałych zanieczyszczeń organicznych (POPs, Persistent Organic Pollutants) – ogranicza użycie wielu rodzajów PFAS. 186 krajów-stron umieściło PFOA i PFHxS w Załączniku A Konwencji, a PFOS w Załączniku B.

REACH: Ograniczenia dotyczące PFAS

Unijny rozporządzenie Registration, Evaluation, Authorisation, and Restriction of Chemicals (REACH) również wprowadza szereg obowiązków w zakresie zgodności z PFAS. REACH wpisał trzy grupy tych związków na listę Substances of Very High Concern (SVHC – Substancji wzbudzających szczególnie duże obawy), a w 2023 r. dyrektywa ograniczyła stosowanie wybranych PFCAs. (Europejska Agencja Chemikaliów opublikowała szczegółowe warunki tych ograniczeń.) W tym samym roku kilka państw UE i EOG złożyło propozycję kolejnych restrykcji dotyczących ok. 10 000 PFAS. 

Regulacje dotyczące PFAS w Stanach Zjednoczonych

Oprócz regulacji federalnych wynikających z ustawy Environmental Protection Agency's Toxic Substances Control Act (TSCA), co najmniej 35 stanów wprowadziło setki przepisów ograniczających stosowanie tych substancji. Przepisy te obejmują ustalanie maksymalnych dopuszczalnych stężeń (MCL) PFAS w wodzie pitnej lub wprowadzają obowiązkową eliminację tych związków z m.in. odzieży, dywanów czy środków czystości. 

TSCA Sekcja 8(a)(7)

Jesienią ubiegłego roku EPA wydała ostateczny akt na podstawie Sekcji 8(a)(7) TSCA – Reporting and Recordkeeping Requirements for Perfluoroalkyl and Polyfluoroalkyl Substances. Rozporządzenie wymaga od wszystkich objętych obowiązkiem firm złożenia szczegółowego raportu do EPA dotyczącego użycia PFAS w okresie od 1 stycznia 2011 r. do 31 grudnia 2022 r. (Jest to obowiązek jednorazowy). EPA stosuje tzw. „definicję strukturalną” PFAS, a regulacje obejmą amerykańskich producentów i importerów ponad 1400 konkretnych związków. 

EPA wymaga w raportach m.in. podania nazwy zwyczajowej chemikaliów, numeru CAS i składu; całkowitej ilości produkowanych lub przetwarzanych substancji; maksymalnych stężeń PFAS w produkcie; jak również wszelkich produktów ubocznych procesu produkcji i sposobów ich utylizacji. Zgodnie z EPA standard raportowania wynikający z TSCA Section 8(a)(7) obejmuje „wszystkie informacje pozostające w posiadaniu danej osoby lub pod jej kontrolą, a także wszelkie informacje, które racjonalnie można by oczekiwać, że osoba ta posiada, kontroluje lub powinna znać”. 

Termin składania raportów przez producentów i importerów podlegających regulacjom EPA rozpoczyna się 12 listopada 2024 r. i kończy sześć miesięcy później, 8 maja 2025 r. (mniejsi producenci mogą mieć dłuższe okno raportowania).

Kalifornia

Stan Kalifornia wprowadził szereg regulacji PFAS, które niedawno weszły w życie lub zaczną obowiązywać w najbliższych latach. Od 1 stycznia 2023 r. zakazane jest stosowanie PFAS w opakowaniach żywności, w tym PFAS dodanych celowo oraz wszystkich przekraczających 100 części na milion (PPM). (Wiele przepisów stanowych definiuje „dodanie celowe” PFAS jako wprowadzenie ich do procesu produkcji w celu spełnienia pożądanej funkcji lub właściwości produktu.)

Dzięki ustawie Assembly Bill 652 od 1 lipca 2023 r. zakazane jest użycie PFAS w każdym produkcie dla dzieci sprzedawanym w Kalifornii (podobnie jak w przypadku zakazu dotyczącego opakowań żywności, obejmuje to zarówno PFAS dodane celowo, jak i przekraczające poziom 100 ppm). Kolejne dwa kluczowe zakazy wejdą w życie 1 stycznia 2025 r.: produkcja, dostawy i sprzedaż produktów kosmetycznych zawierających celowo dodane PFAS oraz produkcja, dystrybucja lub sprzedaż tekstyliów zawierających ponad 100 ppm PFAS (w rozumieniu stanu „tekstylia” obejmują odzież, akcesoria, elementy wyposażenia, pościel i pokrewne produkty). 

Maine

W lipcu 2021 r. stan Maine przyjął ustawę An Act to Stop Perfluoroalkyl and Polyfluoroalkyl Substances (PFAS) Pollution (LD 1503). Był to przełomowy moment w krajowych i międzynarodowych regulacjach PFAS; ustawa wprowadziła stopniowe, rygorystyczne ograniczenia ich stosowania. 

• Od 1 stycznia 2023 r. obowiązuje zakaz sprzedaży i dystrybucji dywanów, wykładzin oraz produktów do impregnacji tkanin zawierających celowo dodane PFAS (przepis nie dotyczy towarów używanych). 
• Od 1 stycznia 2026 r. Maine zakaże sprzedaży szeregu kolejnych produktów z dodatkiem PFAS, w tym naczyń kuchennych, środków czystości, kosmetyków, tekstyliów i nici dentystycznych. 
• Od 1 stycznia 2032 r. zakazana zostanie sprzedaż wszystkich produktów zawierających celowo dodane PFAS, chyba że Departament Ochrony Środowiska (DEP) uzna takie zastosowanie za „obecnie nieuniknione”.

Ponadto Maine nałoży na wybranych producentów i dystrybutorów obowiązek sprawozdawczości PFAS do roku 2032. 

Minnesota

Prawie dwa lata po wejściu w życie rygorystycznego ustawodawstwa w Maine, Minnesota uchwaliła własne przepisy zakazujące sprzedaży produktów zawierających celowo dodane PFAS. Podpisana przez gubernatora Tima Walza w maju 2023 r. ustawa HF 2310 przewiduje podobny, stopniowy plan wdrażania zakazów. 

• Od 1 stycznia 2025 r. Minnesota zakaże sprzedaży i dystrybucji dywanów, wykładzin, środków czystości, naczyń kuchennych, kosmetyków oraz produktów dla dzieci i innych kategorii produktów zawierających celowo dodane PFAS.
• Nie później niż od 1 stycznia 2026 r. producenci produktów lub komponentów zawierających celowo dodane PFAS będą musieli złożyć raport do Minnesota Pollution Control Agency (MPCA) ze szczegółami zastosowanych PFAS, ich funkcji i stężenia oraz innymi wymaganymi informacjami.
• Od 1 stycznia 2032 r. przepisy zabronią sprzedaży lub dystrybucji w Minnesocie jakiegokolwiek produktu zawierającego PFAS, chyba że MPCA uzna stosowanie danej substancji za „nieuniknione”.

Więcej szczegółowych informacji na temat stanowych regulacji oraz projektów ustaw można znaleźć na saferstates.org.

Jakie obowiązki w zakresie zgodności z PFAS mają firmy?

Firmy stosujące PFAS w swoich produktach lub importujące towary zawierające te związki muszą być świadome obowiązujących ograniczeń na rynkach, na których prowadzą działalność. Ze względu na tempo i zakres rozszerzania się obowiązków związanych z PFAS na całym świecie, przedsiębiorstwa powinny także śledzić zmiany w otoczeniu regulacyjnym. Producenci i importerzy, którzy gruntownie zrozumieją zmieniające się przepisy oraz wytyczne, będą w stanie szybko dostosować się do nowych wymagań w zakresie zgodności z PFAS przez modyfikację procesów produkcyjnych, adaptację łańcucha dostaw czy współpracę z dostawcami narażonymi na ryzyko. 

Poza zdobyciem wiedzy na temat przepisów krajowych, międzynarodowych oraz stanowych, firmy dążące do osiągnięcia zgodności z regulacjami PFAS mogą podjąć kilka konkretnych działań. Organizacje, które podejrzewają obecność PFAS w swoich produktach lub komponentach, powinny uzyskać pełną deklarację materiałową (FMD – full material declaration), aby uzyskać pełną widoczność wszystkich substancji w swoim produkcie. Ponadto przygotowanie certyfikatu zgodności – zarówno poprzez wdrożenie środków należytej staranności, jak i zlecenie testowania niezależnej firmie trzeciej – pozwala producentom przedstawić klientom i interesariuszom łańcucha dostaw wiarygodny dokument potwierdzający przestrzeganie regulacji PFAS. 

Kompleksowe narzędzie do zarządzania ryzykiem łańcucha dostaw (SCRM), takie jak Z2Data, konsoliduje kluczowe informacje – w tym FMD, statusy zgodności komponentów oraz mapowanie łańcucha dostaw – zapewniając przedsiębiorstwom pełny obraz zgodności oraz miejsc potencjalnych luk regulacyjnych.