:quality(85))
Dù dường như vẫn là một hiện tượng mới mẻ và mang tính thời sự cao, xung đột giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc về tương lai của ngành sản xuất bán dẫn toàn cầu thực chất đã diễn ra gần năm năm. Nhiều người cho rằng phát súng mở màn cho cái gọi là “chiến tranh chip” đã diễn ra vào năm 2020. Tháng 5 năm đó, Bộ Thương mại Hoa Kỳ thông báo sẽ cấm tất cả các công ty sử dụng công nghệ Mỹ thiết kế hoặc sản xuất bán dẫn cho tập đoàn viễn thông khổng lồ Huawei của Trung Quốc.
Kể từ khi các hạn chế này được áp đặt, xung đột kinh tế chiến lược giữa hai siêu cường hàng đầu thế giới đã dần mở rộng về phạm vi và mức độ nghiêm trọng. Hoa Kỳ và Trung Quốc liên tục sử dụng các biện pháp trừng phạt, kiểm soát xuất khẩu và các công cụ trừng phạt khác để làm lung lay vị thế của đối thủ trong hệ sinh thái sản xuất bán dẫn toàn cầu, với hy vọng tác động cộng dồn của những biện pháp này sẽ làm suy yếu vị thế địa chính trị của họ. Mặc dù có rất nhiều sự chú ý hướng về xung đột này, việc xác định hậu quả lâu dài lại là một thách thức lớn, phần lớn do những phức tạp đặc thù của ngành sản xuất chip và tầm nhìn dài hạn gắn liền với lĩnh vực này.
Tuy nhiên, khi các cuộc chiến thương mại này đã bao trùm gần như toàn bộ thập niên 2020, việc tổng kết lại những biện pháp đã được áp dụng kể từ khi bắt đầu tấn công Huawei là điều cần thiết. Ngoài ra, nỗ lực dự đoán hướng đi tiếp theo của cuộc chiến công nghiệp này có thể giúp hàng nghìn tổ chức sử dụng bán dẫn xây dựng chiến lược tự bảo vệ trước “vùng ảnh hưởng” rộng lớn hơn của xung đột.
Lược sử “Chiến tranh chip”
Trong nhiều năm, Hoa Kỳ đã thực hiện các biện pháp chính sách tinh vi nhằm kiềm chế bước tiến công nghệ của Trung Quốc trong ngành bán dẫn, thì Quy định kiểm soát xuất khẩu bán dẫn tháng 10/2022 của Cục Công nghiệp và An ninh (BIS) đã mở ra một chương hoàn toàn mới. Chiến dịch trước đây chủ yếu diễn ra cẩn trọng với các hành động có chủ đích, giờ đây đã chuyển thành một loạt biện pháp quyết liệt và toàn diện hơn.
Loạt kiểm soát xuất khẩu năm 2022 sử dụng các yêu cầu cấp phép, biện pháp trừng phạt và rào cản thương mại khác để ngăn Trung Quốc tiếp cận phần cứng và chuyên môn mà nước này cần nhằm phát triển công nghệ bán dẫn. “Trước đây chúng ta áp dụng phương pháp ‘từng bước’ với mục tiêu chỉ cần đi trước đối thủ vài thế hệ,” Cố vấn An ninh Quốc gia Jake Sullivan giải thích khi công bố các biện pháp kiểm soát xuất khẩu. “Nhưng đó không còn là môi trường chiến lược hiện nay. Với tính nền tảng của một số công nghệ như chip logic và bộ nhớ tiên tiến, chúng ta cần duy trì khoảng cách dẫn đầu càng rộng càng tốt.”
Các biện pháp kiểm soát này gồm có:
- Mở rộng Danh mục Kiểm soát Thương mại: BIS đã bổ sung các loại bán dẫn cụ thể và một số phần cứng vận hành trên đó vào Danh mục Kiểm soát Thương mại (CCL) — danh sách hàng hóa bị điều chỉnh bởi Quy định Quản lý Xuất khẩu (EAR). Theo quy định năm 2022, một số loại bộ xử lý đồ họa (GPU), thiết bị sản xuất bán dẫn, máy tính và các linh kiện chứa chip tiên tiến đã phải chịu yêu cầu về giấy phép xuất khẩu.
- Ban hành Quy định Sản phẩm Trực tiếp Nước ngoài mới (FDPRs): Các FDPR mới do BIS ban hành hạn chế các công ty bán phần cứng và phần mềm cụ thể cho Trung Quốc nếu các hàng hóa đó có sử dụng công nghệ Hoa Kỳ. Những quy định này không chỉ áp dụng với các nhà sản xuất của Mỹ mà còn với các công ty trên toàn cầu có tích hợp công nghệ Mỹ vào sản phẩm của họ. Một trong những mục tiêu chính của các quy định EAR mới là những mặt hàng dự kiến sử dụng cho phát triển và sản xuất siêu máy tính tại Trung Quốc.
- Trừng phạt các thực thể Trung Quốc: Gói kiểm soát xuất khẩu này cũng bổ sung 31 cá nhân và tổ chức Trung Quốc vào Danh sách Thực thể (Entity List). Do hiệu lực của lệnh trừng phạt, các thực thể này không còn được phép mua các mặt hàng bị điều chỉnh bởi EAR.
Cập nhật kiểm soát xuất khẩu Hoa Kỳ tháng 10/2023
Khoảng một năm sau đợt kiểm soát xuất khẩu đầu tiên, vào tháng 10/2023, BIS tiếp tục ban hành các quy định cập nhật về việc xuất khẩu công nghệ bán dẫn. Loạt rào cản mới chủ yếu nhằm tinh chỉnh và mở rộng các hạn chế đã đặt ra năm 2022, bao gồm ba thay đổi chính sau:
- Mở rộng phạm vi thiết bị bị kiểm soát: Quy định này bổ sung nhiều loại thiết bị sản xuất bán dẫn (SME) vào diện kiểm soát xuất khẩu của Hoa Kỳ. Các thiết bị mới năm 2023 bao gồm máy dùng cho sản xuất chip logic dưới 16 nanomet, đặc biệt là thiết bị khắc khô, xử lý hóa chất ướt và thiết bị trong quy trình lắng đọng.
- Điều chỉnh tiêu chí đưa vào danh sách kiểm soát: Sau đánh giá tác động của quy định trong một năm, BIS nhận thấy doanh nghiệp Trung Quốc đã tìm cách lách lệnh kiểm soát xuất khẩu để tiếp cận các chip đủ sức vận hành các mô hình AI. Để khắc phục lỗ hổng này, BIS đã điều chỉnh tiêu chí cho các bán dẫn bị kiểm soát, lấy tổng hiệu năng xử lý (TPP) và mật độ hiệu năng làm ngưỡng xác định chính. Các tiêu chí mới đã mở rộng phạm vi kiểm soát của BIS một cách đáng kể, siết chặt quyền kiểm soát với những chip bị hạn chế.
- Mở rộng Danh sách Thực thể: Sau cùng, cơ quan này đã bổ sung thêm 13 tổ chức có trụ sở tại Trung Quốc vào Danh sách Thực thể. Đa số doanh nghiệp bị trừng phạt đang phát triển trí tuệ nhân tạo tiên tiến mà Hoa Kỳ nhận định là đe dọa an ninh quốc gia. Các trường hợp tiêu biểu bao gồm Beijing Biren Technology Development Co. Ltd. và Light Cloud (Hangzhou) Technology Co. Ltd., những công ty phát triển AI cho mục đích quân sự.
Phản ứng từ phía Trung Quốc
Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) hoàn toàn không đứng ngoài trong khi chính phủ Mỹ liên tục triển khai rào cản thương mại nhằm bóp nghẹt năng lực bán dẫn của Trung Quốc. Năm 2023, ĐCSTQ thực hiện hai động thái trả đũa lớn đối với doanh nghiệp Mỹ và ngành công nghiệp Hoa Kỳ nói chung.
- Lệnh cấm Micron: Tháng 5/2023, chính phủ Trung Quốc thông báo sẽ cấm tất cả chip do hãng Micron của Mỹ sản xuất khỏi các dự án hạ tầng trọng yếu. Theo tuyên bố lý giải hạn chế mới, Cục Quản lý Không gian mạng Trung Quốc cho biết rà soát đã phát hiện "sản phẩm Micron có rủi ro bảo mật mạng nghiêm trọng, tiềm ẩn đe dọa lớn cho chuỗi cung ứng hạ tầng thông tin trọng yếu của Trung Quốc, ảnh hưởng đến an ninh quốc gia".
- Hạn chế xuất khẩu khoáng sản trọng yếu: Suốt năm 2023, Trung Quốc đã ban bố nhiều hạn chế xuất khẩu các khoáng chất quan trọng cho sản xuất bán dẫn và vũ khí, gồm germani, gali và graphit. Các doanh nghiệp Trung Quốc muốn xuất các vật liệu này ra nước ngoài phải có giấy phép của Bộ Thương mại Trung Quốc (MOFCOM) thông qua đơn yêu cầu nêu rõ người sử dụng cuối cùng.
Chiến tranh chip leo thang năm 2024
Trong nửa đầu năm 2024, xung đột thương mại Mỹ-Trung ít có động thái mới, nhưng quý IV lại chứng kiến nhiều sự kiện lớn. Đầu tiên, ngày 02/12, chính quyền Biden công bố hàng loạt cập nhật tăng cường kiểm soát xuất khẩu bán dẫn từng triển khai năm 2022. Những cập nhật này mở rộng phạm vi phần cứng và phần mềm chịu kiểm soát theo CCL, tăng cường kiểm soát xuất khẩu bộ nhớ băng thông cao (HBM), và kéo dài danh mục thiết bị sản xuất bán dẫn (SME) bị chính phủ liên bang hạn chế.
Đây là gói biện pháp rất nghiêm ngặt và cứng rắn, tập trung vào Trung Quốc; nếu không nằm trong chuỗi các rào cản thương mại liên tiếp hơn hai năm qua thì các biện pháp này hẳn sẽ gây chấn động lớn. Như Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) nhận định ngắn gọn rõ ràng, “Mục tiêu của các biện pháp kiểm soát này không có gì bất ngờ: Đẩy lùi ngành AI của Trung Quốc.”
Tuy nhiên, năm nay Trung Quốc cũng đã đáp trả các động thái công nghiệp của Mỹ bằng một loạt biện pháp được đánh giá là hệ trọng không kém, thậm chí tác động còn lớn hơn. Chỉ một ngày sau khi luật mới của chính quyền Biden được công bố, Trung Quốc tuyên bố cấm xuất khẩu hàng loạt khoáng chất trọng yếu sang Mỹ. Bộ Thương mại Trung Quốc cho biết các mặt hàng xuất khẩu germani, gali và antimon sang Mỹ sẽ bị cấm vĩnh viễn; đây là lần đầu tiên ĐCSTQ công khai nhắm vào Hoa Kỳ thông qua biện pháp hạn chế vật liệu quan trọng trong chuỗi xung đột kéo dài nửa thập kỷ này.
Chưa dừng lại ở đó, Trung Quốc còn tiến hành điều tra hãng sản xuất chip Mỹ Nvidia với cáo buộc vi phạm luật cạnh tranh Trung Quốc. Động thái này dường như nhằm làm suy yếu công ty Mỹ hàng đầu về cung ứng giải pháp cho làn sóng trí tuệ nhân tạo toàn cầu.
Tác động của chiến tranh chip lên Trung Quốc
Vì các động thái đáp trả của Trung Quốc tương đối kiềm chế cho đến khi lệnh cấm xuất khoáng sản được ban hành vào tháng 12/2024, nên có lẽ còn quá sớm để đánh giá toàn diện hậu quả cộng dồn của cuộc chiến chip đối với Hoa Kỳ. Tuy nhiên, tình hình lại khác với Trung Quốc. Đối thủ địa chính trị lớn nhất của Mỹ đã phải đối mặt với các lệnh trừng phạt và kiểm soát xuất khẩu từ Hoa Kỳ suốt hơn hai năm, và có nhiều bằng chứng cho thấy các rào cản này đang tác động tiêu cực rõ rệt lên ngành bán dẫn của nước này.
Theo một phân tích từ Citi Global Insights (bộ phận tư vấn của Citibank), nhập khẩu mạch tích hợp (IC) của Trung Quốc trong các năm 2022 và 2023 đều giảm hơn 15% so với cùng kỳ năm trước. Tính đến tháng 8/2023, tổng nhập khẩu IC cộng dồn 12 tháng của Trung Quốc đã giảm 25% so với đỉnh năm 2021. Dù có nhiều yếu tố tác động, khó phủ nhận xuất khẩu chip của Mỹ giảm do tác động ít nhất một phần từ các lệnh kiểm soát xuất khẩu của chính quyền Biden.
Các kiểm soát xuất khẩu của Hoa Kỳ và việc nhập khẩu IC của Trung Quốc thu hẹp có hai hệ quả tiềm ẩn. Đầu tiên, chúng có thể đang gây khó cho nỗ lực bắt kịp các nhà sản xuất hàng đầu như Đài Loan và Hàn Quốc (công nghệ bán dẫn của Trung Quốc hiện chậm khoảng 5 năm so với Đài Loan). Dù các doanh nghiệp như Semiconductor Manufacturing International Corporation (SMIC) và Huawei Technologies đã tiến bộ đáng kể trong 5 năm qua — tính đến 2023, họ đã ứng dụng công nghệ Mỹ để sản xuất chip 7 nanomet — nhưng các hạn chế mới về chip tiên tiến và thiết bị sản xuất quan trọng nhiều khả năng sẽ làm chậm bước tiến này.
Tác động thứ hai khó đoán định hơn nhưng có thể tạo ra thay đổi lớn về cán cân quyền lực trong sản xuất bán dẫn toàn cầu. Các chuyên gia dự đoán việc bị loại khỏi hệ sinh thái bán dẫn quốc tế có thể thúc đẩy sản xuất nội địa của Trung Quốc, giúp tăng khả năng độc lập trong ngành chip. Một số số liệu từ Trung Quốc năm 2024 cũng ủng hộ giả thuyết này: trong quý I năm nay, sản lượng IC của Trung Quốc đã tăng 40%, vượt mốc 98 tỷ đơn vị. Riêng tháng 3, nước này sản xuất 36 tỷ IC — đạt kỷ lục mọi thời đại.
Dù vậy, điểm quan trọng cần lưu ý là đa phần sản lượng này vẫn là chip thế hệ cũ. Tỷ lệ sản xuất bán dẫn tiên tiến của Trung Quốc còn rất nhỏ, và các rào cản thương mại từ Hoa Kỳ nhiều khả năng sẽ tiếp tục ngăn cản họ tiến tới sản xuất IC công nghệ cao trong tương lai gần.
Xung đột địa chính trị ngày càng bộc lộ rõ
Bên cạnh các số liệu khách quan về tác động của kiểm soát xuất khẩu Hoa Kỳ lên tham vọng sản xuất bán dẫn của Trung Quốc, ngày càng xuất hiện nhiều dẫn chứng thực tế từ chính Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ). Trong cuộc điện đàm giữa Tổng thống Biden và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình vào tháng 4/2024, nhà lãnh đạo Trung Quốc đã cảnh báo Biden về chiến dịch hạn chế thương mại bằng cách nhấn mạnh các rào cản “tạo ra rủi ro” và khẳng định Trung Quốc sẽ không “ngồi yên quan sát” khi Hoa Kỳ kìm hãm sự phát triển công nghệ của nước này.
Dù cuộc trò chuyện trên bề mặt có vẻ mơ hồ, nó cho thấy mức độ quyết liệt của ông Tập và ĐCSTQ trong việc thuyết phục Hoa Kỳ từ bỏ các biện pháp kiểm soát xuất khẩu gay gắt. Kể cả khi Trung Quốc thúc đẩy sản xuất chip thế hệ cũ, nước này vẫn bị cắt nguồn cung các thiết bị sản xuất chip quan trọng từ Hoa Kỳ, Nhật Bản và Hà Lan. Nếu không tiếp cận được công nghệ toàn cầu, khả năng Trung Quốc bắt kịp đối thủ và sản xuất các chip 7, 4 và 1 nanomet — nền tảng cho phát triển AI — ngày càng ít đi.
Chiến tranh chip chỉ càng thêm căng thẳng
Thập niên 2020 đang chứng kiến một kỷ nguyên chưa từng có về các chính sách bảo hộ quyết liệt giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc, trong đó ngành bán dẫn là trung tâm của xung đột kéo dài này. Với việc chuyển giao quyền lực cho nhiệm kỳ thứ hai của chính quyền Trump vào tháng 1, nhiều khả năng xung đột kinh tế này sẽ leo thang, khi thuế quan và các hạn chế mới tiếp tục làm gia tăng cuộc cạnh tranh giành quyền thống trị công nghệ.
Doanh nghiệp Mỹ ít nhiều có thể đoán trước các chính sách thương mại mới trong nhiệm kỳ tổng thống tới, nhưng triển vọng thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc vẫn bao trùm bởi bất ổn lớn. Các nhà sản xuất và doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng điện tử toàn cầu có thể sử dụng một công cụ quản lý rủi ro chuỗi cung ứng (SCRM) như Z2Data giúp doanh nghiệp của bạn điều hướng bối cảnh ngày càng khó đoán này. Bộ giải pháp của Z2Data cung cấp khả năng hiển thị về mức độ phụ thuộc vào từng quốc gia, giám sát sự kiện giúp doanh nghiệp theo dõi tác động của các biến động toàn cầu lớn, và hệ thống bao phủ các biện pháp trừng phạt toàn diện — bao gồm cả danh sách cảnh báo dự báo các mục tiêu có thể bị trừng phạt trong tương lai.
Để tìm hiểu thêm về Z2Data và nhiều cách hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng khả năng phục hồi trong kỷ nguyên chiến tranh chip, hãy đăng ký demo miễn phí với chuyên gia sản phẩm của chúng tôi.
