:quality(85))
Mặc dù vẫn có vẻ là một hiện tượng mới mẻ, mang tính thời sự, nhưng xung đột giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc về tương lai của ngành sản xuất bán dẫn toàn cầu đã diễn ra gần năm năm. Sự kiện mà nhiều người coi là phát súng mở màn cho cái gọi là “cuộc chiến chip” đã diễn ra vào năm 2020. Tháng 5 năm đó, Bộ Thương mại Mỹ thông báo sẽ cấm tất cả các công ty sử dụng công nghệ Mỹ thiết kế hoặc sản xuất chất bán dẫn cho tập đoàn viễn thông Trung Quốc Huawei.
Kể từ khi các biện pháp hạn chế này được áp dụng, xung đột kinh tế mang tính chiến lược giữa hai siêu cường hàng đầu thế giới đã dần mở rộng cả về phạm vi lẫn mức độ nghiêm trọng. Hoa Kỳ và Trung Quốc đã sử dụng các biện pháp trừng phạt, kiểm soát xuất khẩu và công cụ răn đe khác để làm mất ổn định vị thế của đối thủ trong hệ sinh thái sản xuất bán dẫn toàn cầu, với hy vọng rằng tác động tổng hợp của các biện pháp này cuối cùng sẽ làm suy yếu vị thế địa chính trị của đối phương. Tuy rất nhiều tổ chức quan sát sát sao xung đột này, nhưng việc xác định hậu quả lâu dài lại là thách thức lớn, chủ yếu vì những yếu tố đặc thù và tính phức tạp của ngành sản xuất chip cùng chu kỳ phát triển lâu dài của lĩnh vực này.
Tuy vậy, khi cuộc chiến thương mại này đã bao trùm gần như toàn bộ thập niên 2020, việc đánh giá chi tiết những biện pháp đã được thực thi kể từ đợt tấn công đầu nhắm vào Huawei là điều cần thiết. Ngoài ra, việc dự báo hướng đi tiếp theo của “cuộc chiến công nghiệp” này có thể giúp hàng nghìn tổ chức đang sử dụng bán dẫn xây dựng chiến lược tự bảo vệ khỏi hệ lụy lan rộng của xung đột.
Lịch sử ngắn của “Cuộc chiến chip”
Dù Hoa Kỳ đã âm thầm triển khai các biện pháp chính sách hạn chế nhằm kìm hãm tiến bộ công nghệ của Trung Quốc trong ngành bán dẫn suốt nhiều năm, quy định kiểm soát xuất khẩu chất bán dẫn được ban hành tháng 10/2022 của Cục Công nghiệp và An ninh (BIS) đã mở ra một chương hoàn toàn mới. Nếu trước đây là một chiến dịch khá thận trọng với các hành động nhắm mục tiêu kỹ lưỡng, thì kể từ thời điểm đó, các biện pháp trừng phạt đã trở nên quyết liệt và rộng khắp hơn.
Loạt kiểm soát xuất khẩu năm 2022 đã sử dụng yêu cầu về giấy phép, trừng phạt và các rào cản thương mại khác để gần như cắt hoàn toàn Trung Quốc khỏi phần cứng và kiến thức chuyên môn cần thiết cho phát triển công nghệ bán dẫn tiên tiến. “Trước đây chúng tôi áp dụng chiến lược ‘linh hoạt’, chỉ cần đảm bảo vượt trước một vài thế hệ”, Cố vấn An ninh Quốc gia Jake Sullivan giải thích khi công bố các biện pháp kiểm soát xuất khẩu. “Hiện tại, môi trường chiến lược đã thay đổi. Với tính nền tảng của các công nghệ như chip logic và bộ nhớ tiên tiến, chúng tôi phải duy trì khoảng cách tối đa.”
Các biện pháp kiểm soát này bao gồm:
Mở rộng Danh mục Kiểm soát Thương mại: BIS đã đưa thêm một số loại bán dẫn cụ thể và phần cứng chạy trên chúng vào Danh mục Kiểm soát Thương mại (CCL) — danh mục hàng hóa thuộc phạm vi Quy định Quản lý Xuất khẩu (EAR). Theo quy định 2022, một số loại bộ xử lý đồ họa (GPU), thiết bị sản xuất chất bán dẫn, máy tính và linh kiện sử dụng chip tiên tiến đã thuộc diện phải xin giấy phép xuất khẩu.
Giới thiệu các Quy tắc Sản phẩm Trực tiếp Nước ngoài (FDPR) mới: Các FDPR mới do BIS ban hành hạn chế các công ty bán phần cứng và phần mềm nhất định cho Trung Quốc nếu các sản phẩm đó được sản xuất dựa trên công nghệ Mỹ. Các quy định này không chỉ áp dụng cho doanh nghiệp sản xuất tại Mỹ mà còn cho cả các công ty toàn cầu tích hợp công nghệ Mỹ vào sản phẩm của mình. Một trong những mục tiêu lớn nhất là các mặt hàng được sử dụng trong phát triển và sản xuất siêu máy tính tại Trung Quốc.
Trừng phạt các tổ chức Trung Quốc: Gói kiểm soát xuất khẩu còn bao gồm việc thêm 31 cá nhân và tổ chức Trung Quốc vào Danh sách Thực thể bị kiểm soát (Entity List). Hệ quả là các tổ chức này không còn được phép mua bất kỳ sản phẩm nào thuộc phạm vi kiểm soát của EAR.
Cập nhật kiểm soát xuất khẩu Mỹ tháng 10/2023
Khoảng một năm sau vòng kiểm soát xuất khẩu đầu tiên, vào tháng 10/2023, Cục Công nghiệp và An ninh ban hành các quy định cập nhật về xuất khẩu công nghệ bán dẫn. Loạt rào cản mới này chủ yếu củng cố và mở rộng phạm vi các biện pháp đã đưa ra năm 2022, thể hiện rõ qua ba sửa đổi chính:
Mở rộng phạm vi thiết bị bị kiểm soát: Quy định này bổ sung thêm các loại thiết bị sản xuất bán dẫn (SME) thuộc diện kiểm soát xuất khẩu của Hoa Kỳ. Những thiết bị mới bổ sung năm 2023 gồm cả máy móc phục vụ sản xuất chip logic dưới 16 nanomet, bao gồm thiết bị khắc khô, xử lý hóa chất ướt và thiết bị phủ vật liệu.
Điều chỉnh tiêu chí phân loại: Sau một năm đánh giá tác động chính sách, BIS nhận thấy các công ty Trung Quốc vẫn tìm được cách lách quy định để sở hữu chip đủ tiên tiến phục vụ các mô hình AI. Để vá lỗ hổng này, BIS điều chỉnh lại tham số xác định linh kiện thuộc diện kiểm soát, sử dụng tổng hiệu năng xử lý (TPP) và mật độ hiệu năng làm ngưỡng chính. Tiêu chí mới mở rộng quyền kiểm soát của BIS, tăng cường khả năng giới hạn thêm nhiều loại chip.
Mở rộng Danh sách Thực thể: Cuối cùng, cơ quan này thêm 13 tổ chức có trụ sở tại Trung Quốc vào Entity List. Phần lớn các công ty bị trừng phạt đều hoạt động trong lĩnh vực phát triển AI tiên tiến mà Hoa Kỳ đánh giá là đe dọa an ninh quốc gia. Trong số này có Beijing Biren Technology Development Co. Ltd. và Light Cloud (Hangzhou) Technology Co. Ltd., các đơn vị nổi tiếng với việc phát triển AI phục vụ mục đích quân sự.
Phản ứng của Trung Quốc
Đảng Cộng sản Trung Quốc (CCP) không hề đứng ngoài khi chính phủ Mỹ liên tiếp triển khai các rào cản thương mại nhằm kìm hãm năng lực bán dẫn của Trung Quốc. Trong năm 2023, CCP đã có hai động thái trả đũa lớn nhắm vào doanh nghiệp Mỹ và nền công nghiệp Hoa Kỳ nói chung.
Lệnh cấm Micron: Tháng 5/2023, chính phủ Trung Quốc thông báo sẽ cấm toàn bộ chip do công ty Mỹ Micron sản xuất khỏi các dự án hạ tầng trọng yếu. Theo tuyên bố của Cơ quan Quản lý Không gian mạng Trung Quốc, “Sản phẩm của Micron có rủi ro an ninh mạng nghiêm trọng, tác động lớn tới chuỗi cung ứng hạ tầng thông tin trọng yếu của Trung Quốc, ảnh hưởng đến an ninh quốc gia.”
Hạn chế xuất khẩu khoáng sản chiến lược: Suốt năm 2023, Trung Quốc ban hành hàng loạt biện pháp kiểm soát xuất khẩu các khoáng sản chủ chốt dành cho sản xuất bán dẫn và vũ khí, bao gồm germani, galli và graphite. Doanh nghiệp Trung Quốc muốn xuất khẩu các vật liệu này phải xin phép Bộ Thương mại Trung Quốc (MOFCOM) thông qua hồ sơ xác định rõ người dùng cuối.
Cuộc chiến chip leo thang năm 2024
Dù nửa đầu năm 2024 khá im ắng về các động thái mới trong tổng thể cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung, quý IV đã ghi nhận nhiều diễn biến lớn. Trước hết, ngày 02/12, chính quyền Biden công bố hàng loạt cập nhật đối với kiểm soát xuất khẩu bán dẫn khởi động từ năm 2022. Những thay đổi này mở rộng phạm vi phần cứng, phần mềm thuộc CCL, siết chặt kiểm soát xuất khẩu bộ nhớ băng thông cao (HBM), và nâng số thiết bị sản xuất bán dẫn (SME) bị hạn chế bởi chính phủ liên bang.
Đây là gói biện pháp nghiêm ngặt và thậm chí khắc nghiệt, nhắm trực tiếp vào Trung Quốc; các kiểm soát mới này có thể xem là diễn biến gây chấn động nếu không nằm trong chuỗi các rào cản thương mại được triển khai liên tục hơn hai năm qua. Như Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế nhận định ngắn gọn như sau: “Mục tiêu của các biện pháp này, không bất ngờ, là làm suy yếu ngành AI của Trung Quốc.”
Năm nay, phía Trung Quốc đã phản ứng lại sức ép công nghiệp của Mỹ bằng các động thái leo thang có thể xem là ngang ngửa, thậm chí còn có tác động lớn hơn. Ngay ngày hôm sau khi chính quyền Biden công bố quy định mới, Trung Quốc đã thông báo cấm xuất khẩu loạt khoáng sản thiết yếu sang Mỹ. Bộ Thương mại Trung Quốc khẳng định xuất khẩu germani, galli và antimon sang Hoa Kỳ sẽ bị cấm hoàn toàn; đây là lần đầu tiên CCP công khai nhắm vào Mỹ bằng biện pháp hạn chế khoáng sản thiết yếu trong xung đột kéo dài nửa thập kỷ.
Chưa dừng lại, Trung Quốc còn mở cuộc điều tra hãng chip Mỹ Nvidia với cáo buộc vi phạm luật chống độc quyền. Động thái này dường như nhắm tới việc cản trở tập đoàn đã nổi lên như doanh nghiệp dẫn đầu toàn cầu về cung cấp công nghệ AI.
Cuộc chiến chip tác động tới Trung Quốc ra sao?
Vì đến tận tháng 12/2024, các hành động của Trung Quốc nhìn chung còn mang tính kiềm chế — ngoại trừ lệnh cấm xuất khẩu khoáng sản chiến lược — nên hiện còn quá sớm để tổng kết các hệ quả tổng thể của cuộc chiến chip đối với Mỹ. Tuy nhiên, điều đó lại không đúng với phía Trung Quốc. Đối thủ địa chính trị lớn nhất của Mỹ đã phải chịu các lệnh trừng phạt và kiểm soát xuất khẩu từ Hoa Kỳ hơn hai năm nay, và có khá nhiều bằng chứng cho thấy các rào cản này đang tác động rõ rệt đến ngành bán dẫn Trung Quốc.
Theo phân tích của Citi Global Insights — bộ phận tư vấn chiến lược của Citibank — nhập khẩu vi mạch tích hợp (IC) của Trung Quốc trong năm 2022 và 2023 đều giảm hơn 15% so với năm trước đó. Đến tháng 8/2023, tổng lượng IC nhập về trong 12 tháng của Trung Quốc đã giảm 25% so với đỉnh năm 2021. Dù có nhiều yếu tố tác động, nhưng không nghi ngờ gì rằng kiểm soát xuất khẩu của chính quyền Biden là một trong những nguyên nhân chủ yếu.
Kiểm soát xuất khẩu của Mỹ và nhập khẩu IC giảm tại Trung Quốc có thể dẫn tới hai hệ quả tiếp nối. Trước hết, chúng có thể cản trở khả năng bắt kịp các nhà sản xuất hàng đầu như Đài Loan, Hàn Quốc (công nghệ bán dẫn Trung Quốc hiện chậm khoảng năm năm so với Đài Loan). Dù các công ty Trung Quốc như Semiconductor Manufacturing International Corporation (SMIC) và Huawei Technologies đã thu hẹp đáng kể khoảng cách nhờ ứng dụng công nghệ Mỹ sản xuất chip 7 nanomet (tính đến năm 2023), các biện pháp thắt chặt nhắm vào chip và thiết bị sản xuất cao cấp mới nhiều khả năng sẽ cản trở tiến trình này.
Hệ quả thứ hai thì khó đo đếm hơn, nhưng tác động mang tính chiến lược sâu rộng tới cán cân quyền lực ngành bán dẫn toàn cầu. Nhiều chuyên gia dự đoán tình trạng bị cô lập khỏi phần lớn hệ sinh thái bán dẫn thế giới có thể thúc đẩy ngành sản xuất nội địa của Trung Quốc, giúp họ tự chủ hơn trong lĩnh vực này. Dữ liệu từ Trung Quốc năm 2024 phần nào chứng minh dự đoán này: trong quý I đã có mức tăng trưởng IC lên đến 40%, vượt mốc 98 tỷ đơn vị. Riêng tháng 3, sản xuất đạt kỷ lục 36 tỷ IC.
Tuy nhiên, cần lưu ý là phần lớn sản lượng này là chip thế hệ cũ. Tỷ trọng bán dẫn tiên tiến nhất của Trung Quốc vẫn rất thấp, còn các rào cản thương mại từ Mỹ có khả năng ngăn họ tiếp cận vị trí dẫn đầu sản xuất IC thế hệ mới trong tương lai gần.
Những bức xúc địa chính trị lộ diện
Bên cạnh các số liệu khách quan về tác động của kiểm soát xuất khẩu Mỹ đến tham vọng công nghiệp bán dẫn Trung Quốc, hiện còn xuất hiện ngày càng nhiều bằng chứng gián tiếp từ các phát ngôn của Đảng Cộng sản Trung Quốc (CCP). Trong cuộc gọi giữa Tổng thống Biden và lãnh đạo Trung Quốc Tập Cận Bình vào tháng 4/2024, ông Tập đã cảnh báo rằng các rào cản này “gây ra rủi ro”, và Trung Quốc sẽ không “đứng nhìn” khi Mỹ kiềm chế sự phát triển công nghệ của họ.
Dù phát ngôn không quá cụ thể, cuộc hội thoại này phản ánh rõ mức độ quan ngại của Tập Cận Bình và CCP về các chính sách kiểm soát xuất khẩu quyết liệt từ phía Mỹ. Ngay cả khi Trung Quốc huy động sản xuất ồ ạt chip trung cấp trong nước, họ vẫn bị loại khỏi thị trường thiết bị sản xuất bán dẫn quan trọng của Mỹ, Nhật Bản và Hà Lan. Không tiếp cận được công nghệ toàn cầu này, cơ hội đuổi kịp các đối thủ khu vực và sản xuất chip 7, 4, và 1 nanomet (chìa khóa cho các ứng dụng AI) sẽ tiếp tục mờ dần.
Cuộc chiến chip sẽ tiếp tục leo thang
Thập niên 2020 chứng kiến chưa từng có tiền lệ các chính sách bảo hộ mạnh mẽ giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc, mà ngành bán dẫn liên tục là trung tâm của xung đột. Với việc chuyển giao sang chính quyền Trump nhiệm kỳ hai vào tháng 1 tới, khả năng rất cao là “cuộc chiến kinh tế” này sẽ tiếp diễn, với thuế quan và rào cản tiếp tục leo thang trong cuộc cạnh tranh khốc liệt về công nghệ.
Dù nhiều doanh nghiệp Mỹ đã chuẩn bị tâm lý về các chính sách thương mại mới từ chính quyền sắp tới, mức độ bất định về quan hệ thương mại Hoa Kỳ - Trung Quốc vẫn còn rất lớn. Các nhà sản xuất và tổ chức phụ thuộc vào chuỗi cung ứng điện tử toàn cầu có thể sử dụng công cụ quản lý rủi ro chuỗi cung ứng (SCRM) như Z2Data để hỗ trợ doanh nghiệp của bạn vượt qua bối cảnh ngày càng khó lường. Bộ giải pháp của Z2Data cung cấp khả năng hiển thị vào mức độ phụ thuộc quy mô quốc gia, giám sát sự kiện để theo dõi tác động của những biến động toàn cầu lớn, cũng như theo dõi toàn diện các lệnh trừng phạt — bao gồm cả danh sách dự báo các mục tiêu có thể bị trừng phạt trong tương lai.
Để tìm hiểu thêm về Z2Data cùng các cách thức giúp doanh nghiệp nâng cao khả năng thích ứng trong thời đại “chiến tranh chip”, hãy đăng ký demo miễn phí với chuyên gia sản phẩm của chúng tôi.
