:quality(85))
Her ne kadar hâlâ oldukça yeni ve günümüze özgü bir olgu gibi hissettirse de, Amerika Birleşik Devletleri ile Çin arasındaki küresel yarı iletken üretiminin geleceğine dair çekişme neredeyse beş yıldır sürüyor. Pek çok kişinin “çip savaşları” olarak adlandırdığı bu rekabetin başlangıcı olarak kabul edilen ilk adım 2020 yılında atıldı. O yılın Mayıs ayında ABD Ticaret Bakanlığı, Amerikan teknolojisini kullanan tüm şirketlerin Çin’in telekomünikasyon devi Huawei için yarı iletken tasarlamasını veya üretmesini yasaklayacağını duyurdu.
Bu kısıtlamaların devreye girmesinden bu yana, dünyanın iki önde gelen süper gücü arasındaki stratejik ekonomik çatışmanın kapsamı ve şiddeti giderek genişledi. ABD ve Çin, rakiplerinin küresel yarı iletken üretimi ekosistemindeki konumunu zayıflatmak amacıyla yaptırımlar, ihracat kontrolleri ve diğer cezai araçlar kullanarak, bu önlemlerin kümülatif etkisiyle jeopolitik güçlerinin sarsılmasını umdu. Ancak tüm gözler bu çekişmeye çevrilmiş olsa da, uzun vadeli sonuçları kestirmek oldukça güç. Bunun nedenlerinden biri de çip üretiminin kendine özgü karmaşıklıkları ve sektörün uzun vadeli dinamikleri.
Ancak bu ticaret savaşları artık neredeyse tüm 2020’leri kapsadığına göre, Huawei’ye yönelik ilk hamleden bu yana uygulanan önlemlerin bir bilançosunu çıkarmakta fayda var. Ayrıca, bu endüstriyel çekişmenin nereye evrileceğini anlamak, yarı iletken kullanan binlerce kuruluşun kendini çatışmanın olası geniş etkilerinden koruyacak stratejiler geliştirmesine yardımcı olabilir.
“Çip Savaşları”nın Kısa Tarihi
ABD, yıllardır yarı iletken endüstrisindeki Çin’in teknolojik ilerlemesini dizginlemek için sinsi politika önlemleri alıyor olsa da, Sanayi ve Güvenlik Bürosu’nun Ekim 2022’de yürürlüğe koyduğu yeni yarı iletken ihracat kontrol kuralı tamamen yeni bir dönemin kapısını açtı. Daha önce görece temkinli ve hedef odaklı olan müdahaleler, bir anda daha agresif ve kapsamlı bir stratejiye dönüştü.
2022 yılında kabul edilen ihracat kontrol önlemleri, lisans gereklilikleri, yaptırımlar ve diğer ticaret engelleri aracılığıyla Çin’in yarı iletken teknolojisinde ilerleme kaydetmesi için ihtiyaç duyduğu donanım ve uzmanlıktan pratikte mahrum bırakılmasını sağladı. Ulusal Güvenlik Danışmanı Jake Sullivan, ihracat kontrolleri açıklanırken şunları söyledi: “Önceden ‘kaydırmalı ölçek’ yaklaşımımız vardı; yalnızca birkaç nesil önde olmamız yeterliydi. Artık o stratejik ortamda değiliz. Gelişmiş mantık ve bellek çipleri gibi bazı teknolojilerin temel rolünden dolayı mümkün olan en büyük farkı korumak zorundayız.”
Bu kontroller kapsamında şunlar yer aldı:
Ticaret Kontrol Listesi’nin Genişletilmesi: BIS, belirli yarı iletkenler ve bunlarla çalışan bazı donanımları Ticaret Kontrol Listesi’ne (CCL) ekledi. Bu liste, İhracat İdaresi Düzenlemeleri’ne (EAR) tabi ürünleri içeriyor. 2022 kuralı sonrasında, belirli grafik işlem birimleri (GPU), yarı iletken üretim ekipmanları ve gelişmiş çip içeren bilgisayar ve bileşenler ihracat lisansı gerekliliklerine tabi oldu.
Yeni Yabancı Doğrudan Ürün Kurallarının (FDPR) Getirilmesi: BIS tarafından getirilen yeni FDPR’ler, ABD teknolojisi kullanılarak üretilen belirli donanım ve yazılımların Çin’e satışını kısıtlıyor. Söz konusu FDPR’ler, yalnızca ABD merkezli üreticileri değil, ürünlerinde Amerikan teknolojisi bulunduran dünya genelindeki şirketleri de kapsıyor. Yeni EAR kurallarının ana hedeflerinden biri, Çin’deki süper bilgisayarların geliştirilmesi ve üretiminde kullanılacak her türlü donanım ve yazılımı kapsamak.
Çinli Kuruluşlara Yaptırım Uygulanması: İhracat kontrol paketinde ayrıca, 31 Çinli kişi ve kuruluşun Varlık Listesi’ne eklenmesi yer aldı. Söz konusu yaptırımlar sayesinde bu kişi ve kuruluşlar artık EAR tarafından kontrol edilen herhangi bir ürünü satın alamıyor.
ABD İhracat Kontrollerinde Ekim 2023 Güncellemeleri
İlk kapsamlı ihracat kontrol önlemlerinin açıklanmasından yaklaşık bir yıl sonra, Ekim 2023’te Sanayi ve Güvenlik Bürosu, yarı iletken teknolojisinin ihracatına ilişkin güncellenmiş kurallar duyurdu. Bu yeni engel paketi, 2022’de getirilen kısıtlamaları güçlendirip genişletmek amacıyla üç temel değişikliğe odaklanıyor:
Kontrole Tabi Ekipmanların Kapsamının Genişletilmesi: Bu kural, ABD’nin ihracat kontrolüne tabi yarı iletken üretim ekipmanı (SME) türlerini genişletti. 2023’te listeye eklenen ekipmanlar arasında; 16 nanometrenin altındaki mantık çiplerinin üretiminde kullanılan kuru aşındırma, ıslak kimyasal işleme ve kaplama süreçlerinde kullanılan ekipmanlar yer aldı.
Dahil Kıstaslarının Güncellenmesi: Kuralların bir yıl boyunca etkilerini gözlemleyen BIS, Çinli firmaların ihracat kontrollerini aşmak ve yapay zekâ modellerini çalıştırmaya yetecek kadar gelişmiş çip elde etmek için yollar bulduğunu saptadı. Bu açığı kapatmak için kurum, hangi yarı iletkenlerin düzenlemelere tabi olduğunu belirlemede toplam işlem performansı (TPP) ve performans yoğunluğunu temel kriterler olarak kullanmaya başladı. Bu yeni kriterler, BIS’in denetim alanını önemli ölçüde genişleterek kontrolünü güçlendirdi.
Varlık Listesinin Genişletilmesi: Son olarak, kuruma 13 Çin merkezli kuruluş daha Varlık Listesi’ne eklendi. Yaptırıma tabi tutulan firmaların büyük çoğunluğu, ABD’nin ulusal güvenliğine tehdit olarak gördüğü ileri seviye yapay zekâ geliştirme faaliyetlerinde yer alıyor. Bunlar arasında, askeri amaçlarla yapay zekâ geliştiren Beijing Biren Technology Development Co. Ltd. ve Light Cloud (Hangzhou) Technology Co. Ltd. gibi şirketler de var.
Çin’in Yanıtı
Çin Komünist Partisi (ÇKP), ABD hükümetinin Çin’in yarı iletken kabiliyetlerini sarsmaya yönelik ardı ardına getirdiği ticaret kısıtlamalarına kayıtsız kalmadı. 2023’te ÇKP, Amerikan şirketlerine ve ABD endüstrisine yönelik iki önemli misilleme hamlesi yaptı.
Micron Yasağı: Mayıs 2023’te Çin hükümeti, ABD’li çip firması Micron tarafından üretilen tüm çiplerin kritik altyapı projelerinde kullanılmasını yasaklayacağını açıkladı. Yeni kısıtlamalara dair açıklamada Çin Siber Uzay İdaresi, yapılan incelemede “Micron ürünlerinin ciddi ağ güvenliği riskleri taşıdığını, bunun da Çin’in kritik bilgi altyapısı tedarik zincirinde önemli güvenlik sorunları yarattığını ve ülkenin ulusal güvenliğini etkilediğini” belirtti.
Kritik Minerallerde İhracat Kısıtlamaları: 2023 yılı boyunca Çin, yarı iletken ve silah üretiminde hayati rol oynayan germanyum, galyum ve grafit gibi çeşitli minerallerin ihracatına ilişkin bir dizi kısıtlama getirdi. Bu malzemeleri yurt dışına satmak isteyen Çinli şirketlerin artık Çin Ticaret Bakanlığı’ndan (MOFCOM) ve nihai kullanıcı bilgisini içeren bir başvuru ile ihracat lisansı alması gerekiyor.
Çip Savaşları 2024’te Tırmanıyor
2024’ün ilk yarısı, ABD ile Çin arasındaki daha geniş kapsamlı ticaret savaşında görece sakin geçse de, dördüncü çeyrekte önemli gelişmelere sahne oldu. İlk olarak 2 Aralık’ta, Biden yönetimi 2022’de duyurulan yarı iletken ihracat kontrollerinde çok sayıda güncelleme yayımladı. Bu güncellemeler, donanım ve yazılımı kapsayan Ticaret Kontrol Listesi’nin (CCL) genişletilmesi, yüksek bant genişliğine sahip bellek (HBM) ihracatında ek kontrollerin getirilmesi ve federal hükümetin ihracata kısıt getirdiği yarı iletken üretim ekipmanlarının (SME) listesinin uzatılmasını içeriyordu.
Çin’e doğrudan yönelik, ciddi ve hatta sert olarak değerlendirilebilecek bu son kontroller, yakın geçmişte uygulanan ticaret engellerinin büyük dalgasına dahil olmasaydı sarsıcı bir gelişme olarak görülürdü. Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi’nin de ifade ettiği gibi: “Bu kontrollerin amacı, şaşırtıcı olmayacak şekilde, Çin’in yapay zekâ endüstrisini zayıflatmaktır.”
Bununla birlikte, bu yıl Çin’den gelen yanıtlar, ABD’nin sanayi saldırganlığına karşı en az onun kadar – hatta belki de daha fazla – etkili karşılıklar içeriyor. Biden yönetiminin yeni kuralları yayımlandıktan sadece bir gün sonra Çin, çeşitli kritik minerallerin ABD’ye sevkiyatını yasaklayacağını duyurdu. Çin Ticaret Bakanlığı, germanyum, galyum ve antimon ihracatının artık ABD’ye yapılamayacağını; bunun, ÇKP’nin bu beş yıllık çatışma boyunca ilk defa Amerika’yı doğrudan kritik malzeme kısıtlamasına tabi tuttuğunu açıkladı.
Sonrasında, yeni ticari yaptırımların ardından Çin, Amerikan çip üreticisi Nvidia’ya karşı, şirketin Çin tekelleşme yasalarını ihlal ettiği iddiasıyla bir soruşturma başlattı. Bu soruşturmanın arkasındaki asıl amaç, küresel çapta yapay zekâya dönüşüm hareketini destekleyen önde gelen ABD’li firmaya darbe vurmak gibi görünüyor.
Çip Savaşlarının Çin’e Etkisi: Baskı Altında Bir Ekosistem
Çin’in, Aralık 2024’te uygulamaya konan kritik mineraller ihracat yasağına kadar attığı adımlar görece ölçülü olduğu için, çip savaşlarının ABD’ye toplam etkisini değerlendirmek için muhtemelen hâlâ erken. Ancak Çin açısından tablo farklı. ABD’nin başlıca jeopolitik rakibi, iki yılı aşkın süredir ABD’nin yaptırımları ve ihracat kontrolleriyle karşı karşıya ve bu ticaret engellerinin ülkenin yarı iletken endüstrisi üzerinde kayda değer etkiler yarattığına dair pek çok kanıt bulunuyor.
Citi Global Insights analizine göre Çin’in entegre devre (IC) ithalatı 2022 ve 2023’te bir önceki yıla kıyasla %15’ten fazla azaldı. Ağustos 2023 itibarıyla, 12 aylık döneme bakıldığında toplam IC ithalatı 2021’deki zirveye kıyasla %25 geriledi. Bu düşüşte çeşitli etkenler rol oynamış olsa da, Biden yönetiminin ihracat kontrollerinin payı olduğu açık şekilde ortada.
ABD’nin ihracat kontrolleri ve Çin’in azalan IC ithalatı, iki potansiyel aşağı yönlü sonuç doğurabilir. Birincisi, Çin’in Tayvan ve Güney Kore gibi önde gelen üreticilerle arayı kapatma kabiliyetini sekteye uğratabilir (ülkenin yarı iletken teknolojisi şu anda Tayvan’ın yaklaşık beş yıl gerisinde). Semiconductor Manufacturing International Corporation (SMIC) ve Huawei Technologies gibi Çinli şirketler son beş yılda Amerikan teknolojisini kullanarak 7 nanometrelik çip üretimi dahil önemli mesafe kat etmiş olsa da, son dönemdeki gelişmiş çipler ve kritik üretim ekipmanlarına getirilen sınırlamalar, bu ilerlemeyi duraklatabilir.
İkinci etki ise daha belirsiz olmakla birlikte, küresel yarı iletken üretimindeki güç dengesi açısından çok daha büyük sonuçlar doğurabilir. Uzmanlar, küresel yarı iletken ekosisteminden dışlanmanın Çin’in yerli üretimini teşvik ederek sektörde daha fazla bağımsızlık ve kendine yeterlilik sağlayabileceğini öne sürüyor. 2024’te Çin’den gelen kimi veriler de bu teoriyi destekler nitelikte. Yılın ilk çeyreğinde Çin’in IC üretimi %40 artışla 98 milyar adedin üstüne çıktı. Mart ayında yalnızca 36 milyar IC üreten ülke için bu rakam rekor düzeyde.
Ancak önemli bir uyarı var: Söz konusu üretimin büyük kısmı daha eski nesil çipler için gerçekleştiriliyor. Çin’in en gelişmiş yarı iletkenlerdeki payı hâlen çok düşük ve ABD’nin ticaret engelleri, önümüzdeki dönemde de Çin’in ileri teknoloji entegre devre (IC) üretiminde anlamlı mesafe kat etmesini muhtemelen engelleyecek.
Jeopolitik Gerilimler Yüzeye Çıkıyor
ABD ihracat kontrollerinin Çin’in yarı iletken üretim hedefleri üzerindeki etkilerini gösteren somut verilere ek olarak, Çin Komünist Partisi (ÇKP) kaynaklı artan miktarda anekdot niteliğinde veri de mevcut. Nisan 2024’te Başkan Biden ile Çin lideri Xi Jinping arasında yapılan bir telefon görüşmesinde, Çin Devlet Başkanı, uygulanan ticaret kısıtlamalarının “riskler yarattığını” belirterek ABD’yi bu kampanyadan vazgeçirme çabasını sürdürdü ve ülkesinin ABD, teknolojik gelişimini engellerken “kenara çekilip izlemeyeceğini” vurguladı.
Yüzeyde sıradan gibi görünen bu görüşme aslında Xi ve ÇKP’nin, ABD’nin agresif ihracat kontrollerini caydırmak için ne kadar hevesli olduğunu gösteriyor. Çin yerli eski nesil çip üretiminde rekorlara imza atsa da hâlâ ABD, Japonya ve Hollanda’da üretilen kritik çip üretim ekipmanlarından mahrum bırakılıyor. Küresel teknolojiye erişim olmadan, Çin’in rakiplerini yakalayıp yapay zekâ için kritik önemdeki 7, 4 ve 1 nanometrelik çipleri üretme şansı giderek azalıyor.
Çip Savaşları Tırmanmaya Devam Edecek
2020’ler, ABD ile Çin arasındaki agresif korumacı politikalar için eşi görülmemiş bir on yıl olurken, yarı iletken endüstrisi de bu süregiden çatışmanın merkezi haline geldi. Ocak ayında ikinci Trump yönetiminin göreve başlamasıyla birlikte, bu ekonomik savaşın devam etme ihtimali ve gümrük vergileri ile diğer kısıtlamaların bu amansız teknolojik hegemonya mücadelesini daha da alevlendirme olasılığı oldukça yüksek.
Amerikalı şirketler yeni yönetimle birlikte uygulanacak ticaret politikalarına dair az çok fikir yürütüyor olsa da, ABD ile Çin arasındaki ticaretin geleceğine ilişkin belirsizlik oldukça yüksek. Küresel elektronik tedarik zincirinden tedarik sağlayan üreticiler ve diğer firmalar, bu giderek öngörülemezleşen ortamda yolunu bulmak için bir tedarik zinciri risk yönetimi aracı (SCRM) olan Z2Data’dan yararlanabilirler. Z2Data'nın fonksiyonları arasında menşe ülke bağımlılıklarına dair görünürlük, müşterilerin önemli küresel gelişmelerin etkilerini takip etmelerini sağlayan olay izleme ve potansiyel gelecekteki yaptırım hedeflerine ilişkin öngörüler içeren kapsamlı yaptırım kapsaması yer alır.
Çip savaşları çağında işletmenizin direnç oluşturmasına yardımcı olacak Z2Data ve sunduğu çözümler hakkında daha fazla bilgi edinmek için bir ücretsiz demo planlayın.
