Quản lý rủi ro chuỗi cung ứng (SCRM) là gì?

Quản lý rủi ro chuỗi cung ứng là tập hợp các quy trình và biện pháp giúp giảm thiểu nhiều mối đe dọa ngày càng phổ biến trong các chuỗi cung ứng toàn cầu. Đây cũng đang trở thành một sáng kiến chiến lược không thể thiếu đối với doanh nghiệp trên toàn thế giới.

Michael Mariani

19 phút đọc
Quản lý rủi ro chuỗi cung ứng (SCRM) là gì?

Điểm nổi bật của bài viết:

  • Quản lý rủi ro chuỗi cung ứng (SCRM) là tập hợp các quy trình, thực tiễn và thủ tục nhằm xác định và giảm thiểu các mối đe dọa đối với chuỗi cung ứng của doanh nghiệp.
  • Một nghiên cứu năm 2023 do công ty chuyên về khả năng phục hồi chuỗi cung ứng Interos thực hiện cho thấy các tổ chức có doanh thu hàng năm tối thiểu 500 triệu USD vẫn mất tới 80 triệu USD mỗi năm do gián đoạn chuỗi cung ứng.
  • Một chương trình SCRM toàn diện nên vượt ra ngoài việc nhận diện và đánh giá rủi ro liên quan đến nhà cung cấp, đối tác kinh doanh và chuỗi cung ứng.
  • Như McKinsey đã viết trong một bài báo năm 2023 về chủ đề này: “Sau các đợt gián đoạn quy mô lớn trong những năm gần đây, rủi ro chuỗi cung ứng đã chuyển từ một chủ đề ngách thành một trong ba ưu tiên hàng đầu trong nghị trình của ban điều hành cấp cao.”

Quản lý rủi ro chuỗi cung ứng (SCRM) là gì?

Quản lý rủi ro chuỗi cung ứng (SCRM) là tập hợp các quy trình, thực tiễn và thủ tục nhằm xác định và giảm thiểu các mối đe dọa đối với chuỗi cung ứng của doanh nghiệp. Mục tiêu tổng thể của bất kỳ hệ thống quản lý rủi ro chuỗi cung ứng nào là xây dựng và triển khai các biện pháp phòng ngừa đối với các gián đoạn tiềm ẩn có thể ảnh hưởng đến nhà cung cấp trực tiếp, nhà sản xuất cấp dưới và tính liên tục của chuỗi cung ứng mở rộng của công ty.

Mục tiêu tổng thể của bất kỳ hệ thống quản lý rủi ro chuỗi cung ứng nào là xây dựng và triển khai các biện pháp phòng ngừa đối với các gián đoạn tiềm ẩn có thể ảnh hưởng đến nhà cung cấp trực tiếp, nhà sản xuất cấp dưới và tính liên tục của chuỗi cung ứng mở rộng của công ty.

Theo Viện Tiêu chuẩn và Công nghệ Quốc gia Hoa Kỳ (NIST), cơ quan chính phủ tập trung vào thúc đẩy đổi mới và năng lực cạnh tranh của Hoa Kỳ trong các lĩnh vực khoa học và kỹ thuật, những rủi ro này có thể phát sinh từ “nhà cung cấp, sản phẩm được cung cấp và các linh kiện phụ của nó, hoặc chuỗi cung ứng (ví dụ: sản xuất ban đầu, đóng gói, xử lý, lưu trữ, vận chuyển, vận hành nhiệm vụ và loại bỏ).”

Toàn cầu hóa gia tăng tính dễ bị tổn thương của chuỗi cung ứng

Chuỗi cung ứng ngày càng phức tạp hơn bao giờ hết. Quá trình toàn cầu hóa thương mại và sản xuất tăng tốc trong thập niên 1980 và 1990 đã kết nối doanh nghiệp với nhà cung cấp trên toàn thế giới, và hiện tượng phụ thuộc lẫn nhau cùng chuyên môn hóa sâu rộng này nhìn chung vẫn tiếp tục trong suốt 25 năm qua. (Bất chấp các chủ đề nóng về đưa sản xuất về nước, chuyển dịch gần và phi toàn cầu hóa, dữ liệu thương mại không ủng hộ nhận định về một sự sụt giảm thực chất hoặc đảo chiều trong thương mại, xuất khẩu và nhập khẩu quốc tế.) Hiện nay, từng sản phẩm riêng lẻ có thể nhận hàng chục, thậm chí hàng trăm đầu vào từ các nhà máy và cơ sở lắp ráp trên toàn cầu. Một trong những hậu quả tiêu cực chính của các chuỗi cung ứng cực kỳ phức tạp này là các doanh nghiệp dựa vào chúng cho sản phẩm và linh kiện ngày càng đối mặt với nhiều điểm yếu hơn và nhiều vị trí tiềm tàng có thể xảy ra sự cố. Các tổ chức sở hữu mạng lưới nhà cung cấp mở rộng tới ba, bốn hoặc năm cấp đều đối mặt với các mối đe dọa từ thiên tai cực đoan, xung đột thương mại, nhà máy bị đóng cửa và rủi ro phá sản tài chính của từng nhà sản xuất (cùng nhiều rủi ro khác).

Các tổ chức sở hữu mạng lưới nhà cung cấp mở rộng tới ba, bốn hoặc năm cấp đều đối mặt với các mối đe dọa từ thiên tai cực đoan, xung đột thương mại, nhà máy bị đóng cửa và rủi ro phá sản tài chính của từng nhà sản xuất (cùng nhiều rủi ro khác).

Trước bối cảnh đầy rủi ro này, quản lý rủi ro chuỗi cung ứng có thể được xem như một hào phòng thủ vận hành. SCRM cung cấp sự bảo vệ trước vô vàn các mối đe dọa thấm nhập vào chuỗi cung ứng toàn cầu ngày nay. Các chiến lược quản lý rủi ro chuỗi cung ứng hiệu quả có thể giúp doanh nghiệp ứng phó, trung hòa và bảo vệ chính mình trước đội ngũ thách thức ngày càng gia tăng này.

Tại sao SCRM quan trọng hơn bao giờ hết

Đại dịch COVID-19 đã phơi bày một cách rõ nét sự mong manh của chuỗi cung ứng toàn cầu, cùng những hậu quả tài chính nghiêm trọng mà sự mong manh đó gây ra. Các gián đoạn chuỗi cung ứng đã khiến các doanh nghiệp lớn trong các lĩnh vực trọng yếu như năng lượng và hàng không vũ trụ thiệt hại trung bình hơn 180 triệu USD trong cả năm 2020 và 2021. Ngành công nghiệp ô tô riêng lẻ đã chịu tổn thất hàng trăm tỷ USD trong cùng thời kỳ. Các vụ gián đoạn và thiếu hụt nguồn cung cũng ảnh hưởng lớn đến chi phí vật liệu. Chỉ số giá sản xuất cho thấy giá hàng hóa đã tăng tới 19% từ tháng 5/2020 đến tháng 5/2021 — mức tăng cao nhất trong nhiều thập kỷ.

Dù tần suất và mức độ gián đoạn chuỗi cung ứng đã giảm trong hai năm qua — khi số ca COVID-19 giảm và các ngành công nghiệp trở lại sản xuất bình thường — vẫn có nhiều bằng chứng cho thấy chuỗi cung ứng sẽ không bao giờ khôi phục được sự ổn định như trước đại dịch.

Dù tần suất và mức độ gián đoạn chuỗi cung ứng đã giảm trong hai năm qua, vẫn có nhiều bằng chứng cho thấy chuỗi cung ứng sẽ không bao giờ khôi phục được sự ổn định như trước đại dịch.

Một nghiên cứu năm 2023 của Interos cho thấy các doanh nghiệp có doanh thu hàng năm từ 500 triệu USD trở lên vẫn mất trung bình 80 triệu USD mỗi năm do sự cố trong chuỗi cung ứng (bao gồm thiên tai cực đoan, tranh chấp địa chính trị và tấn công mạng). “Chỉ số ổn định chuỗi cung ứng”, công cụ do Association for Supply Chain Management (ASCM) và KPMG phát triển, tiếp tục củng cố thực tế rằng tính liên tục của chuỗi cung ứng từng đạt được trước đại dịch vẫn còn xa vời. “Khả năng hoàn toàn trở lại trạng thái bình thường như trước đại dịch khó có thể xảy ra vào năm 2024”, các tổ chức này nhận định. Những mối đe dọa mới bao gồm “việc tạm dừng các tuyến thương mại giữa Mỹ và Mexico cũng như các cuộc xung đột leo thang dẫn đến các vụ tấn công tàu thương mại trên biển Đỏ.”

Những số liệu cùng nhận định chuyên gia này cho thấy các tổ chức vẫn liên tục đối mặt với rủi ro ngày càng cao trong chuỗi cung ứng và sẽ phải tiếp tục ứng phó với các mối đe dọa này trong tương lai gần. Đây chính là lý do vì sao quản lý rủi ro chuỗi cung ứng trở nên vô cùng thiết yếu. SCRM giúp doanh nghiệp xây dựng các chiến lược và biện pháp phòng ngừa nhằm tăng khả năng phục hồi của chuỗi cung ứng, đóng vai trò như một lớp đệm thiết yếu trong môi trường rủi ro ngày càng nguy hiểm. Thông qua phát triển và triển khai các công cụ quản lý rủi ro chuỗi cung ứng, tổ chức có thể nhận diện mối đe dọa và thích ứng trước khi chúng chuyển hóa thành các sự kiện phức tạp khiến hậu cần trở nên rối rắm và gây thiệt hại cho sản xuất. Bằng các thực tiễn tiêu chuẩn như lập kế hoạch dự phòng, mô hình hóa rủi ro, minh bạch dữ liệu và sử dụng phần mềm phân tích, SCRM giúp giảm thiểu hiệu quả các rủi ro và hạn chế hậu quả của chúng.

Những rủi ro chuỗi cung ứng nghiêm trọng nhất hiện nay

Quản lý rủi ro chuỗi cung ứng không tập trung duy nhất vào một loại đe dọa hay một kiểu gián đoạn. Thay vào đó, SCRM nhằm củng cố doanh nghiệp trước các rủi ro phổ biến nhất tồn tại trong chuỗi cung ứng toàn cầu hiện nay. Bao gồm:

  • Thiên tai và hiện tượng thời tiết cực đoan, gồm bão, lũ lụt, động đất và nắng nóng kéo dài.
  • Phá sản nhà cung cấp và các vấn đề sức khỏe tài chính khác.
  • Tấn công mạng, rò rỉ dữ liệu và các mối đe dọa an ninh mạng khác.
  • Tuân thủ thương mại, bao gồm các lệnh trừng phạt, kiểm soát xuất nhập khẩu và các hạn chế pháp lý khác.
  • Tuân thủ môi trường, gồm các quy định mới thuộc lĩnh vực ESG và phát triển bền vững.
  • Nhà máy ngừng hoạt động.
  • Vấn đề địa chính trị, ví dụ như tác động của xung đột vũ trang, tranh chấp thương mại và tấn công khủng bố.
  • Công suất sản xuất và tình trạng khan hiếm nhà cung cấp.
  • Vấn đề liên quan đến tình trạng lỗi thời.

Các rủi ro này có thể dẫn tới nhiều hệ quả khác nhau cho các nhà sản xuất. Đầu tiên là chi phí tài chính do gián đoạn chuỗi cung ứng gây ra. Con số thiệt hại có thể dễ dàng lên tới hàng chục triệu USD với doanh nghiệp lớn, tác động tiêu cực đến doanh thu và lợi nhuận hàng năm. Tuy nhiên, trái với nhận thức đơn giản của nhiều người về rủi ro chuỗi cung ứng, các gián đoạn này còn ảnh hưởng sâu rộng hơn chỉ là các chỉ số tài chính. Các công ty có nhà cung cấp không tuân thủ quy định của chính phủ, hoặc vi phạm các tiêu chuẩn về phát triển bền vững, còn có thể gánh chịu tổn thất về uy tín.

Các khoản lỗ phát sinh từ những sự kiện này có thể dễ dàng lên tới hàng chục triệu USD đối với các tổ chức lớn, gây tác động tiêu cực đến doanh thu ròng và lợi nhuận hàng năm.

Tài liệu nên đọc: Vì sao thiên tai sẽ làm đảo lộn chuỗi cung ứng trong thập kỷ tới

Những rủi ro này mới đây đã nổi bật trên truyền thông khi loạt phóng sự từ các hãng tin lớn đề cập một cuộc điều tra quốc hội gần đây phát hiện mối liên hệ giữa các hãng ô tô hàng đầu và lao động cưỡng bức. Cuộc điều tra tiết lộ một số nhà sản xuất ô tô, bao gồm BMW và Volkswagen, đã nhập khẩu linh kiện từ nhà cung cấp Trung Quốc liên quan đến thực hành lao động cưỡng bức tại Tân Cương. Gác lại các hệ quả tài chính tiềm tàng, thực tế rằng các tập đoàn lớn và nổi tiếng này hưởng lợi từ lao động bóc lột tại Trung Quốc có thể dẫn đến tổn thất nghiêm trọng về uy tín. (Khi chính phủ và người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến các tiêu chuẩn bền vững và chỉ số ESG về hiệu quả doanh nghiệp, các vi phạm kiểu này sẽ ngày càng khó che giấu.)

Ngoài ra, các vụ gián đoạn liên quan lệnh trừng phạt, hạn chế thương mại và tuân thủ môi trường còn có thể khiến nhà sản xuất đối mặt với các hậu quả pháp lý như bị phạt, xử lý vi phạm, tạm giữ hoặc tịch thu lô hàng. Chẳng hạn, vi phạm Chỉ thị thẩm định về phát triển bền vững doanh nghiệp của EU (CS3D) — đã được thông qua chính thức vào tháng 5 — có thể dẫn đến mức phạt tối đa 5% tổng doanh thu toàn cầu của công ty.

Các thành phần then chốt của hệ thống SCRM hiệu quả

Các doanh nghiệp quan tâm củng cố thực tiễn SCRM — hoặc tích hợp các công cụ quản lý rủi ro chuỗi cung ứng để triển khai nhiệm vụ này ở mức cao nhất — hiện có một lĩnh vực phát triển nhanh để tham khảo. Những hệ thống quản lý rủi ro chuỗi cung ứng hàng đầu đều chuẩn hóa và có phương pháp bài bản, áp dụng quy trình rõ ràng cho mọi loại rủi ro và nhà cung cấp.

Những hệ thống quản lý rủi ro chuỗi cung ứng hàng đầu đều chuẩn hóa và có phương pháp bài bản, áp dụng quy trình rõ ràng cho mọi loại rủi ro và nhà cung cấp.

Nhận diện rủi ro

Như đã phân tích chi tiết trong loạt bài hai phần về phân tích rủi ro nhà cung cấp của chúng tôi, bước đầu tiên của mọi chương trình SCRM hiệu quả là nhận diện các mối đe dọa phổ biến nhất với chuỗi cung ứng của doanh nghiệp. Đó gần như chắc chắn sẽ bao gồm những rủi ro phổ quát như thời tiết cực đoan, tuân thủ quy định và xung đột địa chính trị. Tuy nhiên, cũng có thể bao gồm các nguy cơ đặc thù ngành như tình trạng lỗi thời và phụ thuộc vào các cấp dưới.

Mô hình và đánh giá rủi ro SCRM

Khi doanh nghiệp đã nắm được toàn diện các rủi ro trong chuỗi cung ứng, cần xây dựng mô hình rủi ro để đánh giá các yếu tố đó. Các mô hình này thường bao gồm ma trận rủi ro giúp nhà sản xuất đánh giá mức độ đe dọa của từng nhà cung cấp dựa trên mức độ nghiêm trọng và xác suất xảy ra. Sau khi mô hình được phát triển đầy đủ, công cụ quản lý rủi ro chuỗi cung ứng có thể được sử dụng để phân tích, đánh giá nhà cung cấp, nhà sản xuất cấp dưới, các chuyển dịch chiến lược tiềm năng và các kịch bản giả định liên quan.

Tài liệu nên đọc: Phát triển và triển khai mô hình rủi ro cho chuỗi cung ứng bán dẫn

Biện pháp giảm thiểu rủi ro SCRM

Một chương trình SCRM toàn diện phải vượt xa việc chỉ nhận diện và đánh giá rủi ro liên quan đến nhà cung cấp, đối tác kinh doanh và chuỗi cung ứng. Trước bối cảnh rủi ro phức tạp, đa tầng của chuỗi cung ứng toàn cầu ngày nay, các hệ thống này cần xây dựng và triển khai các biện pháp phòng ngừa dựa trên dữ liệu và đánh giá mối đe dọa. Các thực tiễn chiến lược sau giúp doanh nghiệp chống chịu tốt hơn khi gián đoạn xảy ra và giảm thiểu các chi phí liên quan trên nhiều phương diện.

  • Tìm nguồn cung đa kênh (Multisourcing): Cách làm lâu đời trong quản lý chuỗi cung ứng chiến lược, multisourcing mang lại cho tổ chức sự linh hoạt, khả năng thích ứng và phục hồi khi có sự cố bất ngờ phát sinh. Khi nhà sản xuất có nhiều lựa chọn nhà cung cấp thay thế trong chuỗi cung ứng, họ có thể phản ứng nhanh chóng, hiệu quả trước mọi loại gián đoạn, duy trì tính liên tục và kiểm soát thiệt hại.
  • Chuyển dịch gần/Nội địa hóa (Nearshoring/Onshoring): Chiến lược này trở thành tâm điểm trong bối cảnh căng thẳng thương mại với Trung Quốc ngày càng tăng và áp lực chính trị đòi hỏi thay đổi hiện trạng toàn cầu hóa không kiểm soát. Chuyển dịch gần và nội địa hóa nhà cung cấp còn giúp doanh nghiệp Mỹ tránh hậu quả của xung đột thương mại leo thang và tăng khả năng minh bạch với các đối tác kinh doanh.
  • Khả năng hiển thị nhà cung cấp và minh bạch dữ liệu: SCRM hiệu quả đòi hỏi doanh nghiệp phải vượt qua khâu phân tích dữ liệu, tính toán và xây dựng mô hình rủi ro. Đây còn là quá trình mở rộng liên hệ với nhà cung cấp và các bên liên quan trong chuỗi cung ứng cũng như củng cố kênh giao tiếp. Chỉ khi xây dựng mối quan hệ như vậy, doanh nghiệp mới có thể đạt đến mức độ khả năng hiển thị và minh bạch hữu dụng cho quản lý rủi ro. (Các công cụ quản lý rủi ro chuỗi cung ứng hiện đại còn đóng vai trò giúp nhà sản xuất tăng cường khả năng theo dõi nhà cung cấp.)
  • Lập bản đồ chuỗi cung ứng (Supply Chain Mapping): Đây là một trong những nhiệm vụ hậu cần thách thức nhất mà một công ty có thể triển khai để giảm thiểu rủi ro. Đồng thời, giải pháp này cũng là chiến lược không thể thiếu khi muốn hình dung tổng thể chuỗi cung ứng và xác định các điểm yếu then chốt. Bản đồ chuỗi cung ứng toàn diện còn giúp các chuyên gia tìm nguồn cung định hình quy trình sản xuất tinh vi hơn, từ đó thực hiện hiệu quả các biện pháp giảm thiểu rủi ro khác với độ chuẩn xác và chủ động cao hơn.
  • Công cụ quản lý rủi ro chuỗi cung ứng: Doanh nghiệp muốn nâng cấp hệ thống SCRM nhưng cảm thấy e ngại trước quy mô và độ phức tạp sẽ không phải đơn độc. Các công cụ quản lý rủi ro chuỗi cung ứng — bao gồm phần mềm hiện đại và nền tảng tinh vi — thường đóng vai trò như bộ giải pháp tổng hợp. Những giải pháp rủi ro này hoạt động như “dao đa năng” Thụy Sĩ, cung cấp lập bản đồ chuỗi cung ứng, quản lý tuân thủ, đánh giá rủi ro nhà cung cấp và khai thác thông tin cấp dưới, cùng nhiều tính năng khác. Công cụ quản lý rủi ro chuỗi cung ứng tốt nhất thậm chí còn cung cấp điểm rủi ro cho từng linh kiện điện tử, góp phần bổ sung sức mạnh cho toàn bộ danh mục phục hồi của doanh nghiệp.
  • Lập kế hoạch dự phòng (Contingency Planning): Dù hoạt động trong bất kỳ ngành nghề nào, quản lý rủi ro hiệu quả đòi hỏi tổ chức phải xây dựng sẵn các phương án dự phòng cho từng tình huống hoặc gián đoạn cụ thể. Các quy trình này cần được trình bày rõ ràng trong chính sách công ty, giúp đội ngũ dễ dàng tuân thủ khi khủng hoảng xảy ra. Những kế hoạch này còn giúp cấp lãnh đạo triển khai phản ứng quyết đoán và kiểm soát thiệt hại với hiệu suất tối đa.

Giám sát liên tục các bên liên quan trong chuỗi cung ứng

Các doanh nghiệp cần nhớ rằng các gián đoạn — cùng rủi ro vận hành gây ra chúng — không phải là yếu tố cố định trong chuỗi cung ứng. Ngược lại, các mối đe dọa này luôn biến đổi, tùy thuộc vào hàng loạt biến số từ biến đổi khí hậu, xung đột quốc tế, quy định chính phủ cho đến xu hướng tiêu dùng. Chính vì vậy, SCRM và toàn bộ các giải pháp liên quan cần được bổ trợ và củng cố liên tục bằng việc giám sát các nhà cung cấp và điểm yếu tiềm ẩn của họ. Một bên liên quan trong chuỗi cung ứng được đánh giá là ít rủi ro trong năm nay có thể có hồ sơ rủi ro hoàn toàn khác biệt chỉ sau 18 tháng. Thường xuyên cập nhật dữ liệu mới và thực hiện các đánh giá rủi ro mới giúp doanh nghiệp tránh đưa ra quyết sách chiến lược dựa trên thông tin, nhận định cũ kỹ.

Chính vì vậy, SCRM và toàn bộ các giải pháp liên quan cần được bổ trợ và củng cố liên tục bằng việc giám sát các nhà cung cấp và điểm yếu tiềm ẩn của họ.

Những trở ngại lớn nhất cho việc xây dựng hệ thống quản lý rủi ro chuỗi cung ứng

Dù lợi ích của quản lý rủi ro chuỗi cung ứng ngày càng trở nên rõ ràng đối với nhiều doanh nghiệp và ban lãnh đạo, các công ty đôi khi vẫn chậm trễ, ngại ngùng hoặc thậm chí phản đối thực hành SCRM. Thường có nhiều lý do vượt ngoài sự trì trệ hay tâm lý ngại thay đổi thông thường.

Trong một số trường hợp, các chuyên gia quản lý chuỗi cung ứng đơn giản là bị số lượng dữ liệu khổng lồ cần để hiểu đa dạng các nhà cung cấp và xây dựng đánh giá rủi ro chính xác cho họ làm cho choáng ngợp. Thông tin then chốt về các bên liên quan có thể cực kỳ khó tiếp cận, hoặc các thành viên nhóm nhận thấy nhà cung cấp ngần ngại chia sẻ các dữ liệu chi tiết về cấp dưới, quy trình nội bộ hoặc thông tin nhạy cảm khác. Ở những trường hợp khác, các chuyên gia tìm nguồn cung chiến lược có thể gặp khó trong việc phát triển các mô hình rủi ro hiệu quả, khách quan hoặc thiếu tự tin khi đánh giá các yếu tố như mức độ nghiêm trọng và xác suất. Và, như dễ đoán, các tổ chức bị bó hẹp ngân sách thường lưỡng lự trước việc đầu tư vào chuyên môn, công nghệ và đào tạo cần thiết để xây dựng chương trình SCRM mạnh mẽ.

Dù vậy, lĩnh vực quản lý rủi ro chuỗi cung ứng đang trên đà tăng trưởng không thể phủ nhận. Như McKinsey đã viết trong một bài báo năm 2023, “Sau các đợt gián đoạn quy mô lớn trong những năm gần đây, rủi ro chuỗi cung ứng đã chuyển từ một chủ đề ngách thành một trong ba ưu tiên hàng đầu trong nghị trình của ban điều hành cấp cao.” Trong bối cảnh thế giới chìm trong xung đột vũ trang, chiến tranh lai phi đối xứng, căng thẳng thương mại âm ỉ và biến động khí hậu gia tăng, năng lực quản lý rủi ro hiệu quả và chính xác là yếu tố thiết yếu đảm bảo tính liên tục của tổ chức. Những năm tới đây, đó rất có thể sẽ là điều kiện sống còn cho sự tồn tại dài hạn của doanh nghiệp.