Cách Trung Quốc vũ khí hóa khoáng sản và doanh nghiệp của bạn có thể làm gì

Điểm nổi bật của bài viết:

• Mặc dù đã được biết rộng rãi rằng Trung Quốc thống trị sản xuất các khoáng sản quan trọng, chính phủ Trung Quốc đã dần tăng cường sử dụng các công cụ kiểm soát trong hai năm qua. Kết quả là, hiện nay Trung Quốc đang ở vị thế rất mạnh để tận dụng vị trí thống trị của mình trong khai thác và chế biến khoáng sản quan trọng vào mục đích chiến lược.
• Thực tế về việc Trung Quốc kiểm soát khoáng sản quan trọng gần như tuyệt đối: quốc gia này có thể “ngắt van” bất kỳ lúc nào mà hầu như không có cảnh báo trước hoặc thời gian chuẩn bị cho khách hàng điều chỉnh. Tình hình càng trở nên phức tạp khi quy trình cấp phép xuất khẩu thiếu minh bạch, tiêu chí phê duyệt mơ hồ và thời gian xử lý không rõ ràng.
• Đối với các doanh nghiệp muốn giảm thiểu rủi ro tắc nghẽn khoáng sản quan trọng trong chuỗi cung ứng, bước đầu tiên là nhận biết linh kiện nào chứa khoáng sản bị Trung Quốc kiểm soát. Doanh nghiệp có thể thực hiện bằng cách thu thập tài liệu Full Material Declaration (FMD, khai báo vật liệu đầy đủ). Nền tảng SCRM (quản lý rủi ro chuỗi cung ứng) Z2Data có sẵn hàng triệu FMD, và các tài liệu này cũng có thể được thu thập qua chiến dịch khảo sát do Z2Data dẫn dắt.

Ford: dấu hiệu cảnh báo sớm? 

Đầu năm nay, Ford đã trở thành tiêu đề quốc tế khi công bố vào cuối tháng 5 rằng sẽ tạm dừng sản xuất dòng Explorer SUV tại nhà máy Chicago trong một tuần do thiếu hụt nam châm đất hiếm. Điều này khiến chính quyền Trump nhanh chóng vào cuộc vào đầu tháng 6 bằng cách đàm phán với Trung Quốc để, bên cạnh nhiều yếu tố khác, cấp giấy phép xuất khẩu tạm thời cho các hãng xe như Ford, cho phép Ford tiếp cận khoáng sản cần thiết. Đổi lại, Mỹ giảm thuế với Trung Quốc và nới lỏng hạn chế đối với sinh viên Trung Quốc tại Mỹ.  

Dù đây là một chiến thắng ngắn hạn cần thiết đối với Ford, các nhà sản xuất ô tô và nhiều ngành sản xuất khác, trong chi tiết thỏa thuận lại nêu rõ giấy phép chỉ có hiệu lực trong 6 tháng. Sự kiện này khiến nguy cơ thiếu hụt khoáng sản có thể xảy ra vào cuối năm nay khi các giấy phép xuất khẩu hết hạn. Thêm vào đó, CEO của Ford cũng cho biết chuỗi cung ứng quanh các linh kiện sử dụng khoáng sản này tại Ford mang tính "gối đầu" do hạn ngạch xuất khẩu trong giấy phép. Nói cách khác, Ford không thể tích trữ được lượng khoáng sản cần thiết một cách hiệu quả. 

Mặc dù đã được biết rõ rằng Trung Quốc thống trị sản xuất các khoáng sản quan trọng, chính phủ Trung Quốc đã dần tăng cường sử dụng các công cụ kiểm soát trong hai năm qua. Do đó, hiện nay Trung Quốc ở vị thế rất mạnh để tận dụng vị trí thống trị trong khai thác và chế biến khoáng sản quan trọng. 

Khoáng sản quan trọng và nguyên tố đất hiếm là gì?  

Kể từ khi Trung Quốc thông báo về những hạn chế xuất khẩu lớn đầu tiên đối với gali và gecmani vào năm 2024, nhiều chuyên gia chuỗi cung ứng đã ráo riết đánh giá mức độ phụ thuộc của doanh nghiệp vào khoáng sản quan trọng và các nguyên tố đất hiếm (REE). Mặc dù đây là một công việc tốn công sức, bước đầu tiên là xác định khoáng sản nào được xem là "quan trọng" và dễ bị Trung Quốc hạn chế xuất khẩu nhất. Để làm điều này, hầu hết các nhà sản xuất sử dụng hai danh sách khác nhau: danh sách khoáng sản quan trọng của USGS và danh sách nguyên tố đất hiếm để xác định khoáng sản dễ bị hạn chế xuất khẩu nhất trong trường hợp có xung đột địa chính trị.   

• Khoáng sản quan trọng: Danh sách được sử dụng phổ biến nhất ở Mỹ để định nghĩa khoáng sản quan trọng là danh sách khoáng sản quan trọng của USGS. Phiên bản gần đây nhất công bố năm 2022 bởi US Geological Survey, xác định 50 loại khoáng sản quan trọng đối với cả kinh tế Mỹ và an ninh quốc gia. Theo nhiều tiêu chí, khoáng sản trong danh sách này đặc biệt quan trọng với sản xuất và "dễ bị gián đoạn trong chuỗi cung ứng". Danh sách này bao gồm cả khoáng sản phổ biến như vàng, bạc và các khoáng sản ít người biết đến như holmium và lutetium.  
  

• Nguyên tố đất hiếm: nguyên tố đất hiếm (REE) là nhóm gồm mười bảy nguyên tố kim loại sử dụng trong nhiều ứng dụng khác nhau — từ điện tử, quốc phòng đến laser. Những nguyên tố này dù không dùng với số lượng lớn trong hầu hết thiết bị, nhưng lại đóng vai trò thiết yếu do tính chất độc đáo khó thay thế. Một hiểu lầm phổ biến về REE là chúng hiếm; thực tế, chúng xuất hiện nhiều trên bề mặt trái đất, nhưng lại cực kỳ khó khai thác, tinh luyện để thu được dạng nguyên chất.  

Có sự giao thoa giữa danh sách khoáng sản quan trọng của USGS và REE; điểm chung nổi bật là Trung Quốc thống trị khai thác và chế biến các khoáng sản này. Chính quyền kiểm soát này là công cụ mà Trung Quốc đang tận dụng trong cạnh tranh địa chính trị với Mỹ và châu Âu.  

Việc tận dụng quyền truy cập khoáng sản quan trọng như một công cụ địa chính trị 

Phương thức chính để Trung Quốc biến quyền kiểm soát khoáng sản quan trọng và REE thành công cụ chiến lược là hạn chế quyền truy cập — bằng kiểm soát không chính thức, yêu cầu cấp phép, cấm xuất khẩu tuyệt đối hoặc kết hợp các biện pháp trên. Những năm gần đây, Trung Quốc đã nâng cao yêu cầu cấp phép xuất khẩu đối với một số khoáng sản, không chỉ hạn chế doanh nghiệp tiếp cận khoáng sản mà còn làm giảm khả năng tích trữ, như trường hợp nổi bật của Ford. Yêu cầu cấp phép còn đem lại nhiều hình thức gây áp lực độc đáo, bởi Trung Quốc có thể tùy chọn tăng tốc hoặc làm chậm quá trình xử lý, phê duyệt giấy phép theo tình hình địa chính trị từng thời điểm.    

Phương thức chính để Trung Quốc biến quyền kiểm soát khoáng sản quan trọng và REE thành công cụ chiến lược là hạn chế quyền truy cập — bằng kiểm soát không chính thức, yêu cầu cấp phép, cấm xuất khẩu tuyệt đối hoặc kết hợp các biện pháp trên.

Thực tế về việc Trung Quốc kiểm soát khoáng sản quan trọng gần như tuyệt đối: quốc gia này có thể “ngắt van” bất kỳ lúc nào mà hầu như không có cảnh báo trước hoặc thời gian chuẩn bị cho khách hàng điều chỉnh. Tình trạng còn phức tạp hơn khi quy trình cấp phép xuất khẩu thiếu minh bạch, tiêu chí phê duyệt mơ hồ và không rõ thời gian xử lý. 

Bất chấp những thách thức này, đây không phải là tình huống chưa từng có tiền lệ. Thực tế, một quốc gia cùng các doanh nghiệp trong nước đã ứng phó với thách thức này hơn một thập kỷ, là hình mẫu cho các doanh nghiệp và ngành công nghiệp muốn giảm phụ thuộc vào Trung Quốc trong khai thác và chế biến khoáng sản quan trọng.  

Bài học từ lần đầu tiên Trung Quốc dùng khoáng sản quan trọng làm công cụ chiến lược

Mặc dù có vẻ các hạn chế khoáng sản quan trọng của Trung Quốc là diễn biến địa chính trị gần đây, trường hợp lớn đầu tiên về hạn chế xuất khẩu của Trung Quốc xảy ra từ năm 2010. Khi tàu cá Trung Quốc và Nhật Bản va chạm gần quần đảo tranh chấp Điếu Ngư/Senkaku, Nhật Bản bắt giữ một thủy thủ Trung Quốc. Biến cố này khiến Trung Quốc trả đũa bằng cách dừng xuất khẩu khoáng sản đất hiếm sang Nhật Bản, chủ yếu qua các biện pháp phi chính thức, nhắm vào nhiều ngành công nghiệp chủ chốt của Nhật. Dù sau này tình hình được giải quyết khi Nhật thả thủy thủ, trong thời gian đó nhiều thay đổi lớn đã diễn ra trong ngành sản xuất của Nhật. 

Mặc dù có vẻ các hạn chế khoáng sản quan trọng của Trung Quốc là diễn biến địa chính trị gần đây, trường hợp lớn đầu tiên về hạn chế xuất khẩu của Trung Quốc xảy ra từ năm 2010.

Ngay sau khủng hoảng, các doanh nghiệp Nhật bắt đầu tích trữ lượng lớn khoáng sản quan trọng. Đến nay, nhiều hãng ô tô tại Nhật vẫn duy trì lượng dự trữ an toàn cao đối với khoáng sản và linh kiện liên quan. Ngoài ra, chính phủ Nhật cũng ra gói hỗ trợ tài chính cho các ngành công nghiệp chủ chốt nhằm hỗ trợ tích trữ, và yêu cầu các doanh nghiệp trong ngành hợp tác thúc đẩy công nghệ thay thế không phụ thuộc vào nguồn lực Trung Quốc. Cuối cùng, Nhật cũng đẩy nhanh phát triển công nghệ tái chế REE và khai thác nguồn khoáng sản thay thế từ nhiều quốc gia Đông Á. Chỉ trong khoảng 13 năm, các động thái này đã giúp giảm lớn sự phụ thuộc của Nhật vào Trung Quốc về khoáng sản quan trọng, từ 90% năm 2010 xuống còn 60% năm 2023.  

Nhiều bài học từ cuộc khủng hoảng năm 2010 vẫn còn nguyên giá trị khi đối phó với tình trạng Trung Quốc tiếp tục tận dụng vị thế thống trị khoáng sản. 

• Tái chế khoáng sản quan trọng: Tập trung tái chế khoáng sản đã có và giảm thiểu linh kiện sử dụng nguồn tài nguyên này là điều cần thiết. 
• Tích trữ khoáng sản: Tích trữ vẫn là phương án khả thi cho nhiều doanh nghiệp. Nếu doanh nghiệp tận dụng được những "khoảng trống" để dự trữ khoáng sản, họ có thể giảm nguy cơ gián đoạn nếu nguồn cung bị cắt đứt trong tương lai.
• Xây dựng chuỗi cung ứng thay thế: Dù xây dựng chuỗi cung ứng ngoài Trung Quốc là giải pháp lý tưởng, thách thức lớn nhất là thời gian để cấu hình hệ thống mới. 15 năm từ sau sự cố quần đảo Điếu Ngư/Senkaku, Nhật vẫn phụ thuộc vào Trung Quốc với phần lớn khoáng sản quan trọng. Tuy nhiên, khi ngày càng nhiều quốc gia chịu tác động, có thể chuỗi cung ứng mới sẽ hình thành nhanh hơn trước. Ngắn hạn, loại bỏ sản phẩm sử dụng khoáng sản quan trọng bất cứ khi nào có thể vẫn là cách tốt nhất để giảm phơi nhiễm rủi ro.  

Giảm phơi nhiễm rủi ro: quy trình tốn công nhưng thiết yếu 

Đối với doanh nghiệp muốn giảm thiểu rủi ro tắc nghẽn khoáng sản quan trọng trong chuỗi cung ứng, bước đầu tiên là nhận biết linh kiện nào chứa khoáng sản bị Trung Quốc kiểm soát. Doanh nghiệp có thể thực hiện bằng cách thu thập tài liệu Full Material Declaration (FMD, khai báo vật liệu đầy đủ). Nền tảng SCRM Z2Data có sẵn hàng triệu FMD, các tài liệu này cũng có thể thu thập qua chiến dịch khảo sát do Z2Data thực hiện. Những tài liệu này rất quan trọng trong việc xác định sự phụ thuộc vào khoáng sản quan trọng nhưng thường không thể dễ dàng tìm kiếm trực tuyến. 

Bước tiếp theo là phân tích chuỗi cung ứng liên quan đến các khoáng sản được sử dụng trong từng linh kiện cụ thể của doanh nghiệp. Z2Data cũng có thể hỗ trợ doanh nghiệp bằng khả năng vẽ bản đồ chuỗi cung ứng hàng đầu ngành, giúp minh bạch đến các cấp dưới và lập bản đồ mạng lưới sản xuất ở cấp độ linh kiện và nhà cung cấp. Dù đa số khoáng sản quan trọng thường liên kết với doanh nghiệp Trung Quốc, vẫn có trường hợp chuỗi cung ứng một số khoáng sản không có nhà cung cấp Trung Quốc. Như vậy, linh kiện sản xuất từ các chuỗi này sẽ ít rủi ro hơn về mặt địa chính trị.    

Sau khi xác định được linh kiện nào chứa khoáng sản quan trọng và nguyên tố đất hiếm, doanh nghiệp có thể ưu tiên tìm kiếm linh kiện thay thế hoặc tái thiết kế để giảm bớt phụ thuộc vào Trung Quốc. Dù có nhiều phát triển mới về khai thác và tinh luyện khoáng sản ngoài Trung Quốc, quá trình này còn rất chậm và giá thành thường cao hơn so với khoáng sản do doanh nghiệp Trung Quốc khai thác, tinh luyện. 

Do nguồn thay thế hạn chế đối với đa phần khoáng sản quan trọng và REE, thực tế cho nhiều doanh nghiệp là loại bỏ linh kiện chứa khoáng sản bị hạn chế có thể là biện pháp tốt nhất phòng ngừa gián đoạn trong tương lai. Trong một số trường hợp, đánh giá khả năng tích trữ hoặc tái chế cũng đáng cân nhắc, đặc biệt nếu chi phí hoặc nguồn lực thay thế linh kiện do phụ thuộc khoáng sản quá lớn. 

Cuối cùng, mục tiêu trọng tâm cho doanh nghiệp nên là đảm bảo sự ổn định chuỗi cung ứng — điều mà năng lực SCRM của Z2Data có thể trở thành đối tác không thể thiếu. Để tìm hiểu thêm về Z2Data và cách phân tích FMD cùng bản đồ chuỗi cung ứng đa cấp hỗ trợ doanh nghiệp xác định phụ thuộc khoáng sản quan trọng, hãy đăng ký dùng thử miễn phí với chuyên gia sản phẩm của chúng tôi.