:quality(85))
Điểm nổi bật của bài viết:
Dù từ lâu đã được biết rằng Trung Quốc thống trị sản xuất khoáng sản trọng yếu, chính phủ Trung Quốc đang từng bước tăng cường các biện pháp kiểm soát trong hai năm qua. Kết quả là hiện nay, Trung Quốc đang ở vị thế vững chắc để tận dụng quyền kiểm soát vượt trội của mình trong lĩnh vực khai thác và chế biến khoáng sản trọng yếu như một công cụ gây sức ép.
Thực tế về việc Trung Quốc kiểm soát khoáng sản trọng yếu gần như tuyệt đối: quốc gia này có thể “khóa van” cung ứng bất cứ lúc nào mà rất ít cảnh báo hoặc thời gian chuẩn bị cho khách hàng. Tình hình càng trở nên phức tạp do quy trình cấp phép xuất khẩu có thể thiếu minh bạch, tiêu chí phê duyệt mơ hồ và thời gian xử lý không rõ ràng.
Để giảm thiểu rủi ro tắc nghẽn khoáng sản trọng yếu trong chuỗi cung ứng, bước đầu tiên dành cho doanh nghiệp là xác định rõ những linh kiện nào chứa khoáng sản bị hạn chế bởi Trung Quốc. Doanh nghiệp có thể thực hiện điều này thông qua việc thu thập tài liệu khai báo vật liệu đầy đủ (Full Material Declaration — FMD). Nền tảng SCRM Z2Data sở hữu hàng triệu FMD có sẵn, ngoài ra các tài liệu này cũng có thể được thu thập qua các chiến dịch khảo sát do Z2Data dẫn dắt.
Ford: chim hoàng yến trong mỏ than?
Đầu năm nay, Ford đã lên tít báo quốc tế khi thông báo vào cuối tháng 5 rằng hãng sẽ tạm dừng sản xuất mẫu Explorer SUV tại nhà máy Chicago trong một tuần do thiếu nam châm đất hiếm. Điều này đã khiến chính quyền Trump vào đầu tháng 6 lập tức thương lượng với Trung Quốc, dẫn tới một thỏa thuận mà theo đó, Trung Quốc tạm thời cấp phép xuất khẩu khoáng sản cần thiết cho Ford. Đổi lại, Mỹ giảm thuế đối với Trung Quốc và nới lỏng hạn chế đối với sinh viên Trung Quốc.
Dù đây là chiến thắng ngắn hạn rất cần thiết cho Ford, ngành sản xuất ô tô và các ngành công nghiệp khác, chi tiết trong thỏa thuận này nêu rõ các giấy phép chỉ có hiệu lực 6 tháng. Sự sắp hết hạn này tạo ra nguy cơ tiếp tục thiếu hụt khoáng sản vào cuối năm nay. Hơn nữa, CEO của Ford đã nhấn mạnh rằng chuỗi cung ứng xung quanh các linh kiện chứa khoáng sản trọng yếu này vận hành trong trạng thái “chạy ăn từng bữa” do các hạn ngạch xuất khẩu đi kèm giấy phép — nghĩa là Ford gần như không thể xây dựng dự trữ cho các khoáng sản cần thiết.
Dù đã được biết đến rộng rãi rằng Trung Quốc thống trị sản xuất khoáng sản trọng yếu, chính phủ Trung Quốc đang liên tục tăng cường các biện pháp kiểm soát trong hai năm trở lại đây, đưa quốc gia này vào vị thế vững chắc để tận dụng quyền chi phối đối với lĩnh vực khai thác và chế biến khoáng sản trọng yếu.
Khoáng sản trọng yếu và nguyên tố đất hiếm là gì?
Kể từ khi Trung Quốc thông báo hạn chế xuất khẩu khoáng sản trọng yếu lớn đầu tiên đối với gali và gecmani vào năm 2024, nhiều chuyên gia chuỗi cung ứng đã phải khẩn trương tìm hiểu mức độ phụ thuộc vào các khoáng sản trọng yếu và nguyên tố đất hiếm (REE). Dù công việc này rất phức tạp, bước đầu tiên là xác định những khoáng sản nào được coi là “trọng yếu” và dễ bị Trung Quốc áp dụng hạn chế nhất. Để trả lời, hầu hết nhà sản xuất sử dụng hai danh sách riêng biệt: danh sách khoáng sản trọng yếu của USGS (USGS Critical Minerals list) và danh sách nguyên tố đất hiếm, nhằm nhận diện những khoáng sản dễ bị kiểm soát xuất khẩu trong kịch bản xung đột địa chính trị.
Khoáng sản trọng yếu: Danh sách được sử dụng phổ biến nhất tại Hoa Kỳ để xác định khoáng sản trọng yếu là USGS Critical Mineral list. Danh sách này, được Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (US Geological Survey) công bố gần nhất năm 2022, xác định 50 loại khoáng sản có ý nghĩa quyết định đối với an ninh kinh tế và quốc phòng Hoa Kỳ. Ngoài các yếu tố khác, các khoáng sản này rất quan trọng cho ngành sản xuất và “dễ bị gián đoạn trong toàn bộ chuỗi cung ứng.” Danh sách bao gồm cả những khoáng sản phổ biến như vàng và bạc, lẫn các nguyên tố ít tên tuổi như holmi và luti.
Nguyên tố đất hiếm: nguyên tố đất hiếm (REE) là tập hợp 17 nguyên tố kim loại, được ứng dụng rộng rãi trong điện tử, quốc phòng, laser... Dù chúng không phải lúc nào cũng được sử dụng với số lượng lớn, vai trò của chúng lại quan trọng nhờ các tính chất đặc biệt khó thay thế. Hiểu lầm phổ biến về REE là chúng “hiếm” — thực tế, REE xuất hiện khá phổ biến trên bề mặt Trái Đất nhưng việc khai thác, tinh luyện chúng thành dạng nguyên chất lại hết sức phức tạp.
Có sự giao thoa giữa danh sách khoáng sản trọng yếu của USGS và REE, và điểm chung nổi bật là Trung Quốc thống trị hoạt động khai thác và chế biến các khoáng sản này. Chính quyền kiểm soát này là công cụ mà Trung Quốc đang bắt đầu tận dụng khi cạnh tranh địa chính trị với Mỹ và châu Âu.
Việc tiếp cận khoáng sản trọng yếu đang bị “vũ khí hóa” như thế nào
Biện pháp chính mà Trung Quốc sử dụng để “vũ khí hóa” kiểm soát của mình đối với khoáng sản trọng yếu và REE là hạn chế quyền tiếp cận — thông qua kiểm soát không chính thức, giấy phép xuất khẩu, lệnh cấm xuất khẩu hoàn toàn hoặc kết hợp các hình thức đó. Những năm gần đây, Trung Quốc ngày càng siết chặt yêu cầu về giấy phép xuất khẩu đối với một số khoáng sản, vừa trực tiếp hạn chế quyền tiếp cận khoáng sản trọng yếu của doanh nghiệp, vừa giảm khả năng dự trữ nguồn cung như trường hợp điển hình của Ford. Các yêu cầu cấp phép còn giúp Trung Quốc linh hoạt tạo nhiều hình thức “sức ép” khác nhau, khi nước này có thể lựa chọn tăng/giảm tốc độ xét duyệt giấy phép tùy theo tình hình địa chính trị từng thời điểm.
Biện pháp chính mà Trung Quốc sử dụng để “vũ khí hóa” kiểm soát của mình đối với khoáng sản trọng yếu và nguyên tố đất hiếm là hạn chế quyền tiếp cận — thông qua kiểm soát không chính thức, yêu cầu cấp phép, cấm xuất khẩu hoàn toàn hoặc kết hợp nhiều biện pháp này.
Thực tế về việc Trung Quốc kiểm soát khoáng sản trọng yếu gần như tuyệt đối: quốc gia này có thể “ngắt nguồn cung” bất cứ lúc nào mà rất ít cảnh báo hoặc thời gian để khách hàng kịp điều chỉnh. Tình trạng thiếu minh bạch cũng gây thêm khó khăn, khi quy trình cấp phép xuất khẩu tùy tiện về tiêu chí cũng như thời gian xử lý.
Dù đối diện những thách thức này, đây không phải là kịch bản chưa từng có tiền lệ. Thực tế, một quốc gia và các doanh nghiệp nội địa của họ đã đối phó với bài toán này suốt hơn một thập kỷ, cung cấp khuôn mẫu đối phó hữu hiệu cho các doanh nghiệp và ngành khác muốn giảm phụ thuộc vào Trung Quốc trong khai thác, chế biến khoáng sản trọng yếu.
Bài học từ đợt Trung Quốc “vũ khí hóa” khoáng sản trọng yếu lần đầu tiên
Dù có vẻ hạn chế xuất khẩu khoáng sản trọng yếu của Trung Quốc là động thái địa chính trị gần đây, nhưng thực tế, vụ việc lớn đầu tiên về Trung Quốc siết xuất khẩu xảy ra từ năm 2010. Khi tàu đánh cá Trung Quốc và Nhật Bản va chạm gần quần đảo tranh chấp Điếu Ngư/Senkaku, phía Nhật bắt giữ một thủy thủ Trung Quốc. Biến cố này đã khiến Trung Quốc đáp trả bằng cách ngừng xuất khẩu nguyên tố đất hiếm sang Nhật Bản. Dù chủ yếu dưới hình thức không chính thức, biện pháp này vẫn nhắm trực tiếp vào các ngành công nghiệp chủ lực của Nhật Bản. Vụ việc được giải quyết sau khi Nhật phóng thích thủy thủ, nhưng đã kéo theo hàng loạt thay đổi sâu rộng trong ngành sản xuất tại Nhật Bản ngay thời điểm áp lệnh hạn chế.
Dù có vẻ hạn chế xuất khẩu khoáng sản trọng yếu của Trung Quốc là động thái gần đây, nhưng sự kiện lớn đầu tiên về Trung Quốc hạn chế xuất khẩu xảy ra từ năm 2010.
Ngay sau cuộc khủng hoảng, doanh nghiệp Nhật liên tục tích trữ khoáng sản trọng yếu với số lượng lớn. Cách tiếp cận này vẫn còn duy trì cho đến ngày nay, nhất là trong ngành ô tô Nhật vốn luôn có lượng dự trữ khoáng sản trọng yếu lớn. Chính phủ Nhật cũng đã tung ra gói hỗ trợ tài chính cho các ngành trọng điểm nhằm xây dựng quỹ dự trữ cũng như bắt buộc doanh nghiệp trong các ngành có liên quan hợp tác phát triển công nghệ thay thế tránh phụ thuộc vào nguồn lực Trung Quốc. Cuối cùng, Nhật còn đẩy mạnh công nghệ tái chế REE và tìm nguồn khoáng sản thay thế từ các quốc gia khác trong khu vực. Trong khoảng 13 năm, tổng thể các sáng kiến này đã làm giảm rõ rệt tỷ lệ phụ thuộc của Nhật vào Trung Quốc về khoáng sản trọng yếu, từ 90% năm 2010 xuống còn 60% năm 2023.
Nhiều bài học rút ra từ khủng hoảng năm 2010 vẫn còn nguyên giá trị khi đối mặt với sự tranh giành quyền lực khoáng sản trọng yếu hiện nay của Trung Quốc.
Tái chế khoáng sản trọng yếu: Tập trung tái chế khoáng sản trọng yếu trong tệp BOM (định mức nguyên vật liệu) hiện có và tích cực giảm các linh kiện sử dụng tài nguyên này là điều thiết yếu.
Tích trữ: Đối với nhiều doanh nghiệp, xây dựng dự trữ an toàn vẫn là giải pháp khả thi. Nếu kịp tận dụng những “cửa sổ cơ hội” để thu mua khoáng sản trọng yếu, doanh nghiệp có thể giảm thiểu tác động nếu nguồn cung bị cắt trong tương lai.
Phát triển chuỗi cung ứng thay thế: Xây dựng chuỗi cung ứng ngoài Trung Quốc là đáp án lý tưởng cho vấn đề này — thách thức chính là thời gian cấu hình chuỗi cung ứng mới. Sau 15 năm từ khủng hoảng đảo Điếu Ngư/Senkaku, Nhật Bản vẫn phụ thuộc phần lớn vào khoáng sản trọng yếu Trung Quốc. Khi ngày càng có nhiều quốc gia chịu tác động, khả năng xây dựng các chuỗi cung ứng mới nhanh hơn là điều có thể xảy đến. Tuy nhiên, trong ngắn hạn, giải pháp tốt nhất để giảm rủi ro vẫn là loại bỏ các sản phẩm sử dụng khoáng sản trọng yếu nếu có thể.
Giảm thiểu phơi nhiễm rủi ro: quy trình tỉ mỉ nhưng không thể bỏ qua
Để giảm thiểu rủi ro tắc nghẽn khoáng sản trọng yếu trong chuỗi cung ứng, bước đầu tiên dành cho doanh nghiệp là xác định linh kiện nào chứa khoáng sản bị Trung Quốc kiểm soát. Có thể thực hiện điều này bằng cách thu thập tài liệu khai báo vật liệu đầy đủ (Full Material Declaration — FMD). Nền tảng SCRM Z2Data cung cấp hàng triệu FMD sẵn có, và doanh nghiệp cũng có thể nhận được các tài liệu này thông qua chiến dịch khảo sát do Z2Data thực hiện. Đây là các tài liệu cực kỳ quan trọng để đánh giá mức độ phụ thuộc, nhưng thường không dễ dàng tìm thấy trực tuyến.
Bước tiếp theo là hiểu rõ chuỗi cung ứng xung quanh khoáng sản được sử dụng trong các linh kiện cụ thể của doanh nghiệp. Z2Data cũng hỗ trợ doanh nghiệp với giải pháp lập bản đồ chuỗi cung ứng hàng đầu ngành, cung cấp khả năng hiển thị đến các tầng phụ và vẽ sơ đồ mạng lưới sản xuất theo linh kiện và nhà cung cấp. Phần lớn khoáng sản trọng yếu thường liên kết với doanh nghiệp Trung Quốc hoặc thực thể nằm trong lãnh thổ Trung Quốc, dù cũng có trường hợp chuỗi cung ứng khoáng sản đó không liên quan đến bất kỳ nhà cung cấp Trung Quốc nào. Như vậy, các linh kiện sản xuất trong chuỗi cung ứng này sẽ ít rủi ro hơn về mặt địa chính trị.
Sau khi đánh giá được linh kiện nào chứa các khoáng sản trọng yếu và nguyên tố đất hiếm, doanh nghiệp có thể ưu tiên tìm kiếm linh kiện thay thế hoặc tiến hành tái thiết kế nhằm giảm phụ thuộc vào Trung Quốc. Mặc dù ngày càng có nhiều sáng kiến khai thác và tinh luyện khoáng sản trọng yếu ngoài Trung Quốc, nhưng tiến trình này vẫn rất chậm và chi phí khoáng sản không qua nhà sản xuất Trung Quốc thường cao hơn đáng kể.
Do nguồn cung thay thế cho hầu hết khoáng sản trọng yếu và nguyên tố đất hiếm còn hạn chế, giải pháp thực tế nhất đối với phần lớn doanh nghiệp là loại bỏ các linh kiện chứa khoáng sản bị hạn chế nhằm giảm thiểu rủi ro gián đoạn nguồn cung. Trong một số trường hợp, cân nhắc phương án tích trữ hoặc tái chế cũng rất đáng quan tâm, đặc biệt khi chi phí thay thế linh kiện do phụ thuộc khoáng sản quá lớn.
Cuối cùng, ưu tiên lớn nhất của doanh nghiệp nên là đảm bảo tính ổn định cho chuỗi cung ứng — trong đó, các tính năng SCRM của Z2Data là đối tác lý tưởng hỗ trợ đạt mục tiêu này. Để tìm hiểu rõ hơn về Z2Data cùng khả năng phân tích FMD và lập bản đồ đa tầng chuỗi cung ứng giúp doanh nghiệp nhận diện phụ thuộc vào khoáng sản trọng yếu, hãy đăng ký dùng thử miễn phí cùng chuyên gia sản phẩm của chúng tôi.
