Jak Chiny wykorzystują minerały jako narzędzie nacisku – co można z tym zrobić

Najważniejsze informacje z artykułu:

• Choć powszechnie wiadomo, że Chiny dominują w produkcji minerałów krytycznych, rząd chiński przez ostatnie dwa lata stopniowo wzmacniał swoje narzędzia kontroli. Efektem tego jest silna pozycja do wykorzystania dominacji w wydobyciu i przetwarzaniu minerałów krytycznych jako narzędzia nacisku geopolitycznego.

• Faktyczna kontrola Chin nad minerałami krytycznymi jest niemal absolutna: kraj ten może w dowolnym momencie „zakręcić kurek” z minimalnym wyprzedzeniem, nie dając odbiorcom czasu na reakcję. Sytuację pogarsza to, że proces uzyskiwania licencji eksportowych bywa nieprzejrzysty – kryteria przyznawania są niejasne, a harmonogram zatwierdzeń trudny do przewidzenia.

• Dla firm dążących do ograniczenia ryzyka zatorów w dostawach minerałów krytycznych pierwszym krokiem jest identyfikacja komponentów zawierających minerały objęte ograniczeniami z Chin. Można to zrobić, gromadząc dokumentację Full Material Declaration (FMD, pełna deklaracja materiałowa). Platforma SCRM Z2Data oferuje miliony gotowych dokumentów FMD, a dokumentacja może być także pozyskiwana przez kampanie ankietowe prowadzone przez Z2Data.

Ford: przysłowiowy „kanarek w kopalni”?

Na początku roku Ford trafił na międzynarodowe nagłówki prasowe, ogłaszając pod koniec maja, że wstrzyma na tydzień produkcję modelu Explorer SUV w zakładzie w Chicago z powodu niedoboru magnesów ziem rzadkich. W reakcji na to administracja Trumpa już na początku czerwca wynegocjowała z Chinami porozumienie, które m.in. zapewniło tymczasową ulgę takim producentom jak Ford poprzez uzyskanie dla nich licencji eksportowych na niezbędne minerały. W zamian USA obniżyły taryfy celne na towary z Chin i złagodziły ograniczenia dotyczące chińskich studentów.

Choć było to niezbędne, krótkoterminowe zwycięstwo dla Forda, branży motoryzacyjnej i innych sektorów produkcyjnych, w szczegółach porozumienia znalazł się zapis, że licencje przyznano jedynie na sześć miesięcy. Perspektywa ich wygaśnięcia stwarza ryzyko kolejnych niedoborów jeszcze w tym roku. Co więcej, prezes Forda zaznacza, że ich łańcuch dostaw dotyczący tych komponentów opartych o minerały krytyczne pozostaje „z ręki do ust” w związku z ograniczeniami ilościowymi eksportu wynikającymi z licencji. Innymi słowy, Ford nie jest w stanie skutecznie stworzyć zapasu potrzebnych surowców mineralnych.

Pomimo że powszechnie wiadomo, iż Chiny dominują produkcję minerałów krytycznych, w ostatnich dwóch latach rząd Chin stopniowo wzmacniał swoje narzędzia kontroli. Efektem tego jest umocnienie pozycji do wykorzystywania dominacji w wydobyciu i przetwarzaniu minerałów krytycznych dla celów politycznych.

Czym są minerały krytyczne i pierwiastki ziem rzadkich?

Od czasu gdy Chiny ogłosiły pierwsze poważne ograniczenia eksportowe minerałów krytycznych – gallium i germanium – na początku 2024 roku, wielu specjalistów ds. łańcucha dostaw usiłuje określić swoją ekspozycję na minerały krytyczne i pierwiastki ziem rzadkich (REE). Choć jest to proces czasochłonny, pierwszym etapem powinno być ustalenie, które minerały uznawane są za „krytyczne” i najbardziej narażone na ograniczenia ze strony Chin. W tym celu producenci korzystają najczęściej z dwóch list: USGS Critical Minerals oraz Rare Earth Elements, by wytypować minerały najbardziej zagrożone restrykcjami eksportowymi w przypadku konfliktu geopolitycznego.

• Minerały krytyczne: Najczęściej stosowaną w USA listą definiującą minerały krytyczne jest USGS Critical Mineral list. Ostatnio zaktualizowana przez US Geological Survey w 2022 roku, zawiera 50 surowców mineralnych kluczowych dla gospodarki USA oraz bezpieczeństwa narodowego. Zgodnie z wieloma kryteriami są one newralgiczne dla przemysłu i „podatne na zakłócenia w łańcuchu dostaw”. Lista obejmuje zarówno powszechne minerały takie jak złoto i srebro, jak również mniej znane, np. holm czy lutet.

• Pierwiastki ziem rzadkich (REE): To grupa siedemnastu metalicznych pierwiastków o szerokim zastosowaniu – od elektroniki po przemysł zbrojeniowy i lasery. Choć zwykle nie są stosowane w dużych ilościach w większości urządzeń, ich obecność jest kluczowa ze względu na unikalne, trudne do zastąpienia właściwości. Mylnie przyjmuje się, że REE są rzadkie – w rzeczywistości często występują w skorupie ziemskiej, lecz ich wydobycie i izolacja w czystej postaci są wyjątkowo trudne.

Występuje pewna zbieżność pomiędzy listą USGS Critical Minerals a pierwiastkami ziem rzadkich, a wspólnym mianownikiem dla obu grup jest dominacja Chin w wydobyciu i przetwarzaniu tych surowców. To właśnie tę kontrolę Chiny zaczynają wykorzystywać w rywalizacji geopolitycznej z USA i krajami Europy.

Jak dostęp do minerałów krytycznych staje się narzędziem nacisku

Podstawowym sposobem wykorzystywania przez Chiny przewagi nad minerałami krytycznymi i pierwiastkami ziem rzadkich jest ograniczanie dostępu – poprzez nieformalne kontrole, obowiązkowe licencje eksportowe, całkowity zakaz eksportu lub kombinację tych mechanizmów. W ostatnich latach Chiny wyraźnie zwiększyły wymogi dotyczące licencji eksportowych na wybrane minerały, tym samym ograniczając nie tylko bieżący dostęp firm do surowców krytycznych, lecz także możliwość ich gromadzenia na zapas – jak w nagłośnionym przypadku Forda. Licencje dają też Pekinowi nowe narzędzia nacisku, ponieważ Chiny mogą dowolnie przyspieszać lub opóźniać procesy ich wydawania zależnie od bieżących uwarunkowań geopolitycznych.

Podstawowym sposobem wykorzystywania przez Chiny przewagi nad minerałami krytycznymi i pierwiastkami ziem rzadkich jest ograniczanie dostępu – poprzez nieformalne kontrole, obowiązkowe licencje eksportowe, całkowity zakaz eksportu lub kombinację tych mechanizmów.

Faktyczna kontrola Chin nad minerałami krytycznymi jest niemal absolutna: kraj ten może w dowolnej chwili „zakręcić kurek”, pozostawiając klientów bez czasu na reakcję. Dodatkowo uzyskanie licencji eksportowej bywa procesem nieprzejrzystym, a kryteria i harmonogramy zatwierdzeń – trudne do przewidzenia.

Mimo tych wyzwań sytuacja nie jest bezprecedensowa. W istocie jedno państwo i jego krajowe firmy dostosowują się do niej już od ponad dekady, stanowiąc przykład postępowania dla podmiotów i branż, które chcą ograniczyć zależność od Chin jako źródła i przetwórcy minerałów krytycznych.

Wnioski z pierwszego przypadku wykorzystania minerałów krytycznych przez Chiny jako narzędzia politycznego

Choć może się wydawać, że obecne ograniczenia eksportowe Chin to zjawisko ostatnich lat, pierwszy znaczący przypadek chińskich restrykcji eksportowych miał miejsce już w 2010 roku. Gdy doszło do kolizji chińskich i japońskich kutrów rybackich w pobliżu spornych wysp Diaoyu/Senkaku, a Japonia zatrzymała marynarza, Chiny odpowiedziały zatrzymaniem eksportu pierwiastków ziem rzadkich do Japonii. Ograniczenia te, choć głównie nieformalne, celowały w kluczowe sektory japońskiej gospodarki. Choć sytuację rozwiązano po uwolnieniu marynarza, w międzyczasie w Japonii zaszły poważne zmiany w przemyśle.

Choć może się wydawać, że obecne ograniczenia eksportowe Chin to nowe zjawisko, pierwszy znaczący przypadek chińskich restrykcji eksportowych miał miejsce już w 2010 roku.

Po kryzysie japońskie firmy rozpoczęły szybkie gromadzenie zapasów minerałów krytycznych – praktyka ta trwa do dziś, szczególnie w branży motoryzacyjnej, gdzie przedsiębiorstwa utrzymują znaczne rezerwy tych surowców i komponentów. Rząd Japonii uruchomił również wsparcie finansowe dla strategicznych gałęzi przemysłu na zakup zapasów, a także wymusił współpracę w celu rozwoju alternatywnych technologii mniej zależnych od chińskich surowców. Japonia przyspieszyła rozwój technologii recyklingu pierwiastków ziem rzadkich oraz pozyskiwania zamienników z innych krajów Azji Wschodniej. Skutkiem tych działań jest znaczące zmniejszenie zależności Japonii od Chin w zakresie minerałów krytycznych – z 90% w 2010 roku do 60% w 2023 roku.

Wnioski z kryzysu z 2010 roku są nadal aktualne, gdy chodzi o eliminowanie ryzyk związanych z dominacją Chin na rynku minerałów krytycznych:

• Recykling minerałów krytycznych: Kluczowe jest maksymalne wykorzystywanie istniejących zasobów i ograniczenie stosowania komponentów bazujących na minerałach krytycznych.

• Tworzenie zapasów: Gromadzenie zapasów pozostaje realną strategią dla wielu firm. Jeśli branże skorzystają z okresów dostępności, mogą uniknąć zakłóceń w przypadku odcięcia dostaw w przyszłości.

• Budowa alternatywnych łańcuchów dostaw: Optymalnym rozwiązaniem jest rozwój niezależnych od Chin łańcuchów dostaw. Kluczowym wyzwaniem pozostaje jednak czas ich konfiguracji – 15 lat po kryzysie wokół wysp Diaoyu/Senkaku Japonia nadal w dużym stopniu polega na Chinach jako źródle minerałów krytycznych. W obliczu rosnącej liczby krajów dotkniętych ograniczeniami możliwe jest jednak szybsze tworzenie alternatyw niż w przeszłości. W krótkiej perspektywie najlepszym sposobem ograniczenia ryzyka jest eliminacja produktów zawierających minerały krytyczne, gdy tylko jest to możliwe.

Ograniczanie ekspozycji na ryzyko: żmudny, lecz kluczowy proces

Dla firm chcących ograniczyć ryzyko zatorów w dostawach minerałów krytycznych w łańcuchu dostaw, pierwszym krokiem jest zidentyfikowanie tych komponentów, które zawierają minerały objęte ograniczeniami z Chin. Można to zrobić, gromadząc dokumenty Full Material Declaration (FMD, pełna deklaracja materiałowa). Platforma SCRM Z2Data posiada miliony gotowych dokumentów FMD, a dokumentacja ta jest również pozyskiwana poprzez kampanie ankietowe prowadzone przez Z2Data. Takie dokumenty są niezbędne do określenia zależności od minerałów krytycznych, a jednocześnie rzadko są łatwo dostępne online.

Kolejnym etapem jest analiza łańcuchów dostaw dla minerałów wykorzystywanych w konkretnych komponentach firmy. Także tutaj Z2Data wspiera firmy, zapewniając wiodące na rynku mapowanie łańcucha dostaw, które pozwala przeanalizować kolejne poziomy łańcucha i sieci produkcyjne na poziomie komponentu oraz dostawcy. Choć większość minerałów krytycznych powiązana jest z chińskimi firmami lub podmiotami z Chin, istnieją sytuacje, gdy w konkretnym łańcuchu danego surowca chiński dostawca nie występuje – a tym samym produkty pochodzące z takich łańcuchów nie będą niosły ze sobą takiego ryzyka geopolitycznego.

Po ustaleniu, które komponenty zawierają określone minerały krytyczne lub pierwiastki ziem rzadkich, firmy mogą priorytetyzować poszukiwanie komponentów alternatywnych lub przeprowadzić przebudowę, aby zmniejszyć zależność od Chin. Wprawdzie coraz więcej firm spoza Chin rozwija wydobycie i rafinację niektórych minerałów, lecz tempo tych zmian jest niskie, a surowce pozyskiwane i przetwarzane bez udziału Chin zazwyczaj droższe.

Z uwagi na ograniczoną dostępność alternatywnych źródeł dla większości minerałów krytycznych i pierwiastków ziem rzadkich dla większości firm najlepszym zabezpieczeniem przed zakłóceniami może być usunięcie elementów zawierających ograniczone minerały. W poszczególnych przypadkach warto jednak rozważyć strategie gromadzenia zapasów lub recyklingu, zwłaszcza jeśli wymiana części ze względu na zawartość minerału krytycznego byłaby wyjątkowo kosztowna i czasochłonna.

Ostatecznie firmy powinny przede wszystkim dążyć do zapewnienia stabilności łańcucha dostaw – w czym narzędzia SCRM od Z2Data mogą stanowić kluczowe wsparcie. Aby dowiedzieć się więcej o możliwościach platformy Z2Data, analizie FMD oraz mapowaniu wielopoziomowych łańcuchów dostaw wspierającym identyfikowanie zależności od minerałów krytycznych, umów demo z jednym z naszych ekspertów produktowych.