Kiểm soát xuất khẩu của Trung Quốc và tương lai chuỗi cung ứng khoáng sản thiết yếu (phần II)

Các biện pháp kiểm soát xuất khẩu khoáng sản thiết yếu của Trung Quốc hiện chưa gây tác động tiêu cực đáng kể đến các doanh nghiệp Hoa Kỳ, nhưng ĐCSTQ vẫn còn nhiều giải pháp khác để siết chặt các biện pháp hạn chế thương mại.

Matthew Warren

10 phút đọc
Kiểm soát xuất khẩu của Trung Quốc và tương lai chuỗi cung ứng khoáng sản thiết yếu (phần II)

Bài viết này là phần hai của loạt hai phần về kiểm soát xuất khẩu khoáng sản chiến lược của Trung Quốc. Ở phần một, chúng tôi đã xem xét lịch sử áp đặt kiểm soát xuất khẩu khoáng sản chiến lược của Trung Quốc và các lý do chính khiến việc đảm bảo nguồn cung thay thế vẫn là một thách thức. Ở phần hai, chúng tôi tập trung vào khả năng Trung Quốc siết chặt hơn nữa các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của mình và các chiến lược giảm thiểu rủi ro mà doanh nghiệp có thể triển khai. 

Điểm nổi bật của bài viết:

  • Mặc dù Trung Quốc có nhiều lựa chọn để đáp trả các biện pháp kiểm soát thương mại của Hoa Kỳ, nước này có thể sẽ kìm lại do nguy cơ gây ảnh hưởng tiêu cực đến doanh nghiệp Trung Quốc — vốn sẽ mất quyền tiếp cận thị trường lớn nhất thế giới. 
  • Mặc dù các hạn chế về khoáng sản của Trung Quốc đến nay ít tác động đến doanh nghiệp Hoa Kỳ, nếu Đảng Cộng sản Trung Quốc (CCP) bắt đầu áp dụng các quy định thẩm tra người dùng cuối toàn diện hơn, các biện pháp kiểm soát xuất khẩu có thể trở nên cực kỳ mạnh mẽ. 
  • Nếu các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Trung Quốc ngày càng nghiêm ngặt, doanh nghiệp Hoa Kỳ có thể phải cân nhắc phát triển công nghệ mới và thiết kế linh kiện mới không phụ thuộc vào các khoáng sản bị hạn chế bởi Trung Quốc.

Mặc dù các biện pháp kiểm soát xuất khẩu gần đây của Trung Quốc có vẻ là sự đáp trả mạnh mẽ đối với các hạn chế thương mại từ Hoa Kỳ, thực tế là Đảng Cộng sản Trung Quốc (CCP) đã đáp lại các biện pháp thương mại của Mỹ kể từ năm 2022. Một báo cáo gần đây của IISS chỉ ra chuỗi các hạn chế liên tục mà cả hai nước đã áp dụng trong hơn một thập kỷ qua. Dù Trung Quốc chỉ mới có chế độ kiểm soát xuất khẩu từ năm 2020, nước này đã liên tục mở rộng danh mục mặt hàng và doanh nghiệp thuộc diện kiểm soát trong suốt nửa thập kỷ gần đây. 

Dữ liệu năm năm gần đây cho thấy Trung Quốc khả năng cao sẽ hạn chế xuất khẩu các nguyên liệu mà nước này có lợi thế nội tại về sản xuất, công nghệ hoặc năng lực so với Hoa Kỳ. Ngoài ra, nhóm mặt hàng có thể gây thiệt hại đáng kể cho ngành công nghiệp Hoa Kỳ cũng rất có thể bị bổ sung vào diện kiểm soát. Trong thời gian tới, Trung Quốc có thể áp dụng hạn chế lên nhiều nhóm sản phẩm khác, bao gồm: 

  • Khoáng sản đất hiếm
  • Khoáng sản chiến lược được USGS công nhận
  • Thiết bị chế biến liên quan
  • Xe điện (EV) và linh kiện EV
  • Pin và linh kiện pin 

Các lo ngại kinh tế có thể giới hạn kiểm soát khoáng sản chiến lược của Trung Quốc 

Dù có nhiều lựa chọn để đáp trả các biện pháp kiểm soát thương mại của Hoa Kỳ, Trung Quốc có thể không sử dụng hết — thậm chí không sử dụng biện pháp nào. Bởi các hạn chế này, trong khi gây ảnh hưởng ngành công nghiệp Mỹ, cũng có thể tác động tiêu cực đến doanh nghiệp Trung Quốc do mất quyền tiếp cận thị trường lớn nhất thế giới. CCP cần cân nhắc giữa mục tiêu địa chính trị với việc hỗ trợ doanh nghiệp trong nước — lực lượng duy trì tăng trưởng kinh tế và đóng góp vào GDP quốc gia. Với bối cảnh kinh tế hiện nay, đây là bài toán khó. 

Kinh tế Trung Quốc đã trải qua hai thập kỷ tăng trưởng mạnh từ 2000 đến 2020. Tuy nhiên, do đại dịch COVID-19 và các yếu tố cấu trúc khác, tốc độ tăng trưởng của Trung Quốc đã chậm lại trong những năm 2020. Nhiều doanh nghiệp nước ngoài bắt đầu đóng cửa nhà máy tại Trung Quốc, chuyển sang các quốc gia có chi phí rẻ, ít rủi ro địa chính trị hơn như Việt Nam và Malaysia. Một phần bởi các yếu tố này, tỷ lệ thất nghiệp ở Trung Quốc đã tăng đáng kể. 

Trong khi đó, việc thúc đẩy tiêu dùng nội địa — ưu tiên hàng đầu của nhiều nhà lãnh đạo Trung Quốc — lại không tiến triển rõ rệt trong bối cảnh giảm phát vào đầu 2025. Tất cả dẫn đến thực tế, kinh tế Trung Quốc dù vẫn tăng trưởng ở mức hợp lý, đang ở trạng thái mong manh chưa từng thấy trong nhiều năm gần đây. Như bất kỳ quốc gia nào, Trung Quốc cần phải cân nhắc kỹ lưỡng giữa mục tiêu địa chính trị và hiện thực kinh tế ngày càng bấp bênh. Rất nhiều doanh nghiệp, việc làm và nguồn thu phụ thuộc vào Hoa Kỳ; thắt chặt quan hệ có thể khiến tình hình kinh tế thêm trầm trọng — đây là điều mà chính phủ chắc chắn không mong muốn. 

Với sự mở rộng dần của các biện pháp kiểm soát xuất khẩu, có cơ sở hợp lý để cho rằng Trung Quốc sẽ tiếp tục đáp trả thuế quan của chính quyền Trump và các chính sách thương mại khác. Khi cuộc chiến thương mại tiếp diễn, có một số yếu tố doanh nghiệp cần theo dõi nhằm đánh giá mức độ tác động đến chuỗi cung ứng khoáng sản của mình. 

Như bất kỳ quốc gia nào, Trung Quốc cần phải cân nhắc kỹ lưỡng giữa mục tiêu địa chính trị và hiện thực kinh tế ngày càng bấp bênh.

Các mối lo ngại chính về kiểm soát xuất khẩu đối với doanh nghiệp Hoa Kỳ 

Mặc dù lệnh cấm xuất khẩu khoáng sản gần đây của Trung Quốc chưa gây tác động lớn đến doanh nghiệp Hoa Kỳ, các doanh nghiệp này vẫn cần theo dõi sát sao động thái của Trung Quốc. Không phải mọi biện pháp kiểm soát thương mại của Trung Quốc đều mang rủi ro cho tất cả doanh nghiệp, nhưng nhiều khả năng, xung đột thương mại hiện tại sẽ còn gia tăng, mở rộng phạm vi mặt hàng bị hạn chế bởi Trung Quốc. 

Khi xu hướng này tiếp diễn, hãy chú ý đến các chỉ báo sau để đánh giá rủi ro gián đoạn nguồn cung cũng như các thay đổi dài hạn trong chuỗi cung ứng khoáng sản:

  • Mức độ thẩm tra người dùng cuối: Đến nay, các hạn chế khoáng sản của Trung Quốc hầu như chưa tác động đến doanh nghiệp Hoa Kỳ. Tuy nhiên, một số lý do đáng chú ý giải thích cho thực tế này. Một bài báo mới đây trên Fastmarkets chỉ ra rằng định nghĩa “người dùng cuối” hiện tại của Trung Quốc có thể cho phép hàng hóa được tái xuất sang Hoa Kỳ với biên độ nhất định. Tuy nhiên, nếu Trung Quốc thay đổi định nghĩa người dùng cuối, hoặc áp đặt yêu cầu thẩm tra toàn diện hơn, các biện pháp kiểm soát có thể trở nên rất mạnh. Nếu Trung Quốc tăng cường thực thi thẩm tra người dùng cuối, khả năng cao giá cả và nguồn cung khoáng sản bị hạn chế sẽ trở nên kém thuận lợi cho các nước như Hoa Kỳ.
  • Bổ sung hạn chế xuất khẩu với khoáng sản mới và mặt hàng khác: Khi căng thẳng địa chính trị tiếp tục làm xấu đi quan hệ Trung — Mỹ, một chỉ báo rủi ro then chốt là cách Trung Quốc đáp trả các thuế quan tương lai từ chính quyền Trump. Trung Quốc có thể tiếp tục siết chặt hạn chế với nhiều khoáng sản và xuất khẩu sang Hoa Kỳ. Tuy nhiên, CCP cũng có thể áp dụng thuế xuất khẩu mới, cùng các biện pháp thương mại khác mà tầm tác động đến dòng chảy hàng hóa vào Hoa Kỳ còn lớn hơn. Rủi ro ở lĩnh vực này gồm phạm vi mặt hàng bị hạn chế rộng hơn; các rào cản bổ sung như thuế xuất khẩu; và việc kiểm soát chặt hơn các doanh nghiệp tái xuất, sản xuất phụ thuộc nguồn nguyên liệu Trung Quốc thuộc diện hạn chế.

Doanh nghiệp có thể giảm thiểu rủi ro do hạn chế khoáng sản chiến lược của Trung Quốc bằng cách nào

  • Phát triển nguồn cung thay thế cho khoáng sản bị hạn chế: Hoa Kỳ đã triển khai nhiều chính sách nhằm khuyến khích sản xuất các khoáng sản chiến lược, bao gồm cả những loại đang bị Trung Quốc cấm xuất sang Mỹ. Tuy nhiên, các nỗ lực này sẽ đối mặt nhiều thách thức, như thời gian giao hàng thiết bị chế biến kéo dài (và một số phụ thuộc Trung Quốc), các lo ngại môi trường và vướng mắc pháp lý trước khi có thể khai thác khoáng sản mới. Doanh nghiệp cần liên tục theo dõi nguồn cung khoáng sản ngoài Trung Quốc để chủ động nắm bắt xu hướng. Bên cạnh đó, ban lãnh đạo cũng cần thường xuyên đánh giá rủi ro với chuỗi cung ứng sử dụng khoáng sản bị hạn chế bởi Trung Quốc.
  • Phát triển công nghệ mới: Nhiều loại khoáng sản chiến lược và đất hiếm mà Trung Quốc nắm ưu thế sản xuất sở hữu đặc tính kỹ thuật khó thay thế. Nếu các hạn chế tiếp tục kéo dài và nguồn cung ngoài Trung Quốc không tăng mạnh, doanh nghiệp sẽ có động lực phát triển công nghệ mới và thiết kế linh kiện mới không sử dụng các khoáng sản mà Trung Quốc kiểm soát (nhưng vẫn đáp ứng các tính chất điện tương đương). Ngoài ra, doanh nghiệp cũng cần cân nhắc sử dụng các linh kiện thay thế hiện hữu không chứa các khoáng sản chiến lược được khai thác và chế biến tại Trung Quốc. 

Mặc dù lệnh cấm xuất khẩu khoáng sản gần đây của Trung Quốc chưa gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến ngành công nghiệp Hoa Kỳ, nhiều doanh nghiệp vẫn dễ bị tổn thương nếu xuất hiện thêm biện pháp kiểm soát thương mại mới. Do tác động lớn mà Trung Quốc nắm giữ trong ngành khai khoáng và khả năng áp đặt các biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt bất cứ lúc nào, doanh nghiệp cần bắt đầu xác định các khoáng sản thiết yếu đóng vai trò quan trọng trong linh kiện và sản phẩm. Khi đã nhận diện được nhu cầu vật liệu, doanh nghiệp có thể rà soát, đảm bảo nguồn linh kiện thay thế phù hợp — hoặc phát triển thiết kế sản phẩm mới — không phụ thuộc vào các khoáng sản do Trung Quốc kiểm soát. 

Gặp khó khăn khi xác định khoáng sản bị hạn chế bởi Trung Quốc trong chuỗi cung ứng của bạn? Để Z2Data hỗ trợ

Z2Data cung cấp đa dạng giải pháp tiêu chuẩn và tùy chỉnh giúp doanh nghiệp xác định linh kiện nào của mình đang chứa khoáng sản bị hạn chế như antimon, gali, gecmani và graphite. Bên cạnh đó, Z2Data còn hỗ trợ doanh nghiệp xác định các bên liên quan trong chuỗi cung ứng có thể bị ảnh hưởng bởi lệnh kiểm soát khoáng sản chiến lược của Trung Quốc, thông qua các tính năng sau:

  • Bản đồ liên kết linh kiện với địa điểm sản xuất
  • Cơ sở dữ liệu CMRT (Mẫu báo cáo khoáng sản xung đột) toàn diện
  • Phân tích FMD (Bản công bố thành phần vật liệu) đầy đủ

Các chức năng này giúp chuyên gia tìm nguồn cung ứng nhận diện sớm rủi ro gián đoạn chuỗi cung ứng và chủ động đưa ra biện pháp giảm thiểu. Dù doanh nghiệp của bạn đang tìm cách hiểu rõ mức độ tiếp xúc với khoáng sản chiến lược trong chuỗi cung ứng, hay cần định lượng mức tăng chi phí do hạn chế xuất khẩu khoáng sản, việc hợp tác cùng Z2Data sẽ tăng khả năng minh bạch và kiểm soát chuỗi cung ứng.