:quality(85))
Tiêu điểm:
- Khoáng sản đất hiếm và tầm quan trọng của chúng
- Vì sao khoáng sản đất hiếm và Trung Quốc lại trở thành chủ đề nóng vào mùa xuân năm 2019?
- Tại sao cuộc thảo luận giảm nhiệt vào năm 2020 (Gợi ý: Coronavirus)
- Giảm phụ thuộc vào Trung Quốc về khoáng sản đất hiếm
Vào cuối tháng 9/2020, cựu Tổng thống Donald Trump đã ban bố tình trạng khẩn cấp quốc gia trong ngành khai khoáng.
Bản sắc lệnh hành pháp do cựu Tổng thống Trump ký nhằm khuyến khích “sản xuất trong nước các loại khoáng sản đất hiếm thiết yếu cho công nghệ quân sự, đồng thời giảm sự phụ thuộc của Hoa Kỳ vào Trung Quốc.”
Sắc lệnh khẩn cấp này đã trở thành lời nhắc nhở đối với nhiều người. Việc Trung Quốc dư thừa khoáng sản đất hiếm từng là chủ đề nóng vào mùa xuân năm 2019, nhưng sau đó câu chuyện lắng xuống. Sức nóng liên quan đến khoáng sản đất hiếm và Trung Quốc cũng giảm dần.
:quality(85))
Mặc dù khoáng sản đất hiếm đã nhường vị trí cho các tin tức về chuỗi cung ứng linh kiện điện tử khác, nhu cầu về các vật liệu quý giá này vẫn ở mức cao. Bên cạnh đó, thế độc quyền của Trung Quốc đối với khoáng sản đất hiếm vẫn còn kéo dài cho đến ngày nay. Dù cụm từ “khoáng sản đất hiếm” hơi sai lệch — các khoáng sản này thực tế không “hiếm” — các nhà địa chất vẫn khẳng định chúng rất quý giá. Vấn đề chính của khoáng sản đất hiếm không nằm ở sự dồi dào, mà ở khả năng tiếp cận.
Tại sao khoáng sản đất hiếm lại quan trọng
Đất hiếm đề cập đến 17 nguyên tố được sử dụng trong điện tử tiêu dùng cũng như các sản phẩm quốc phòng quốc gia. Những nguyên tố thiết yếu này lần đầu tiên được Hoa Kỳ phát hiện và ứng dụng. Tuy nhiên, sản xuất loại khoáng sản này nhanh chóng chuyển sang Trung Quốc nhờ chi phí nhân công thấp và ít quan ngại về môi trường.
Chẳng mấy chốc, Trung Quốc đã chiếm 97% sản lượng đất hiếm toàn cầu, dù nay con số này đã giảm xuống khoảng 70%.
Tiến trình chuyển dịch sản xuất từ Hoa Kỳ sang Trung Quốc diễn ra rất nhanh chóng như sau:
Năm 1997, nhà sản xuất đất hiếm lớn nhất Hoa Kỳ bị bán và được tái vận hành tại Trung Quốc vào năm 2003. Đến năm 2015, nhà sản xuất đất hiếm lớn cuối cùng của Hoa Kỳ đã đóng cửa.
Năm 2010, một tàu cá Trung Quốc đâm vào hai tàu Nhật Bản tại biển Hoa Đông, Nhật Bản dự định đưa thuyền trưởng Trung Quốc ra xét xử. Tuy nhiên, Trung Quốc đe dọa áp đặt cấm vận thương mại về đất hiếm với Nhật Bản, điều này sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến ngành công nghiệp ô tô của Nhật — do Nhật phụ thuộc vào khoáng sản đất hiếm cho bộ chuyển đổi xúc tác và các linh kiện ô tô chủ chốt khác.
Kết hợp với sự sụp đổ của nhà sản xuất đất hiếm lớn trong nước, Hoa Kỳ chứng kiến thế độc quyền của Trung Quốc về khoáng sản đất hiếm vượt ra ngoài phạm vi tiêu dùng, trở thành công cụ đàm phán chính trị. Trung Quốc có thể sử dụng độc quyền này như một “con bài thương lượng” — và thậm chí rất hiệu quả.
2019: Cơn sốt khoáng sản đất hiếm lên đến đỉnh điểm
Việc Trung Quốc dần kiểm soát khâu chế biến và sản xuất đất hiếm, kết hợp với cuộc chiến thương mại Mỹ-Trung, đã làm bùng phát cuộc tranh luận lớn về tầm quan trọng của các khoáng chất quý hiếm này. Trung Quốc không hề che giấu ý định ngăn cản Hoa Kỳ tiếp cận khoáng sản đất hiếm. Ủy ban Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc đã gửi thông điệp rõ ràng tới Hoa Kỳ: "Chúng tôi khuyên phía Hoa Kỳ không nên đánh giá thấp khả năng của phía Trung Quốc trong việc bảo vệ quyền phát triển và lợi ích của mình. Đừng nói là chúng tôi chưa cảnh báo trước.”
Thông điệp này xuất hiện ngay sau chuyến thăm được truyền thông rầm rộ của Tổng Bí thư Tập Cận Bình tới một mỏ đất hiếm lớn tại Trung Quốc. Khi Trung Quốc chiếm gần 80% lượng đất hiếm nhập khẩu vào Hoa Kỳ trong giai đoạn 2014-2017, mối đe dọa hạn chế khoáng sản đất hiếm đã tạo nên một làn sóng hoang mang cho các doanh nghiệp, chính trị gia và đặc biệt là các nhà quản lý chuỗi cung ứng.
Và đây không phải vấn đề có thể giải quyết chỉ nhờ thời gian. Ngành công nghiệp đất hiếm toàn cầu đã đạt doanh thu 8,1 tỷ USD vào năm 2018 và dự kiến sẽ cán mốc 14,4 tỷ USD vào năm 2025. Càng về sau, sự kiểm soát chặt chẽ của Trung Quốc đối với ngành này càng trở nên rõ rệt.
2020: Nỗi lo mới mang tên COVID
Bất chấp những mối lo về đất hiếm nổi lên trong năm 2019, sự xuất hiện của Coronavirus vào năm 2020 đã thiết lập một tiêu chuẩn lo ngại mới cho chuỗi cung ứng. Nếu như trước đây, xung đột thương mại và tranh chấp chính trị là những vấn đề thường gặp đối với các chuyên gia chuỗi cung ứng, thì đại dịch đã mang lại thách thức chưa từng có. Khi COVID-19 xuất hiện, chủ đề đất hiếm bị đẩy xuống hàng thứ yếu — và điều này là hợp lý.
Tuy nhiên, với tuyên bố mới đây của cựu Tổng thống Trump, có thể kỳ vọng chủ đề đất hiếm sẽ sớm trở lại bề mặt tin tức chính thống. COVID hiện đã trở thành điều bình thường mới, và các kênh tin tức chuỗi cung ứng cần một vấn đề mới để cập nhật (tôi nhận thức được sự mỉa mai của đánh giá này).
Tìm nguồn cung đất hiếm ngoài Trung Quốc
Khi vấn đề khoáng sản đất hiếm trở lại, các nhà lãnh đạo chuỗi cung ứng toàn cầu sẽ tiếp tục tìm kiếm các lựa chọn thay thế ngoài Trung Quốc. Có nhiều phương án được đưa ra nhằm tìm nguồn cung ngoài Trung Quốc. Việc Trung Quốc giảm tỷ trọng sản xuất đất hiếm toàn cầu từ 97% xuống 70% cho thấy các quốc gia, doanh nghiệp vẫn có thể chủ động tìm nguồn từ nhiều nơi khác.
Lúc này, yếu tố then chốt chính là động lực hành động. Các doanh nghiệp và quốc gia thường chỉ bắt đầu tìm nguồn cung ngoài Trung Quốc khi nhận thấy bị đe dọa. Chẳng hạn, Nhật Bản đã tăng cường nghiên cứu và phát triển trong nước, đồng thời chuyển chuỗi cung ứng ra khỏi Trung Quốc nhằm ứng phó với lệnh cấm vận bị đe dọa vào năm 2010. Quyết định này của Nhật Bản là tác nhân chính khiến ảnh hưởng toàn cầu của Trung Quốc về đất hiếm suy giảm.
Nếu một quốc gia như Nhật Bản có thể áp dụng chiến lược phản ứng ngắn hạn đối với độc quyền đất hiếm của Trung Quốc, thì doanh nghiệp lại khó có thể đủ thời gian hoặc nguồn lực tài chính để duy trì thế bị động. Các doanh nghiệp cần nhìn nhận Trung Quốc hiện nay như Trung Quốc của năm 2025 — nhà độc quyền tiềm năng của ngành trị giá khoảng 15 tỷ USD.
Mục tiêu là tìm kiếm các nguồn cung đất hiếm thay thế tại các quốc gia khác nhau, đồng thời kiến nghị chính phủ đầu tư vào mở rộng nghiên cứu và phát triển đất hiếm trong nước. Trung Quốc hiện sản xuất lượng vật liệu đất hiếm gấp 6 lần quốc gia đứng thứ hai là Hoa Kỳ. Để giảm rủi ro chuỗi cung ứng, cần phải rút ngắn khoảng cách này.
