:quality(85))
Điểm nổi bật của bài viết:
- Nguyên tố đất hiếm — còn được gọi là kim loại đất hiếm, hoặc đơn giản là đất hiếm — là một nhóm gồm 17 nguyên tố kim loại. Những nguyên tố này có màu trắng bạc, thường mềm và dễ uốn.
- Nguyên tố đất hiếm đóng vai trò thiết yếu trong sản xuất xe điện, vốn sử dụng loại động cơ gọi là động cơ đồng bộ nam châm vĩnh cửu (PMSM), sử dụng nam châm gắn trong rôto để tạo ra trường từ duy trì giúp động cơ tạo mô-men xoắn và vận hành.
- Việc Bắc Kinh siết chặt nguồn cung đất hiếm toàn cầu đã gây tác động lớn đến chuỗi cung ứng xe điện, khi các hãng ô tô tại Mỹ, châu Âu và các khu vực khác gặp khó khăn trong việc đảm bảo đủ nam châm cho động cơ xe điện. Dù chưa đến mức thảm họa, những ảnh hưởng này cho thấy rủi ro từ sự tập trung nguồn lực địa lý ở mức cao như vậy.
Thị trường xe điện (EV) đang trải qua một giai đoạn tăng trưởng mạnh mẽ. Đầu thập kỷ, năm 2020, doanh số xe điện toàn cầu đạt khoảng 3 triệu xe. Chỉ sau bốn năm, đến 2024, con số này tăng vọt lên 17 triệu xe — tăng gần gấp sáu lần chỉ trong chưa đầy nửa thập kỷ. Dù tăng trưởng không phân bổ đồng đều trên toàn cầu — Trung Quốc hiện chiếm khoảng hai phần ba tổng doanh số xe điện thế giới — nhu cầu mạnh mẽ vẫn tiếp tục xuất hiện ở nhiều khu vực khác.
Sự phát triển nhanh chóng của ngành xe điện còn đi cùng với sự mở rộng của chuỗi cung ứng liên quan — một mạng lưới sản xuất phức tạp bao gồm mọi thứ từ linh kiện điện tử, thép, nhôm đến nguyên tố đất hiếm (REEs). Tuy nhiên, chính nhóm nguyên tố đất hiếm này lại là điểm dễ tổn thương nhất của ngành, đặt ra nhiều rủi ro cho chuỗi cung ứng vốn không thể chịu một cú sốc nguyên liệu, nút thắt cổ chai hay gián đoạn quy mô lớn.
Hiện tại, nguyên tố đất hiếm vẫn là nguyên liệu không thể thiếu trong sản xuất xe điện. Nếu ngành không thực hiện các bước cải tổ chuỗi cung ứng hoặc giảm rủi ro này, doanh nghiệp sẽ buộc phải chung sống lâu dài với nguy cơ tìm nguồn cung ứng tiềm ẩn ngay trước mắt.
Nguyên tố đất hiếm (REEs) là gì?
Nguyên tố đất hiếm — còn được gọi là kim loại đất hiếm, hoặc đơn giản là đất hiếm — là một nhóm gồm 17 nguyên tố kim loại. Những nguyên tố này có màu trắng bạc, thường mềm và dễ uốn.
- Lanthanum
- Ký hiệu: Ln
- Số nguyên tử: 57
- Cerium
- Ký hiệu: Ce
- Số nguyên tử: 58
- Praseodymium
- Ký hiệu: Pr
- Số nguyên tử: 59
- Neodymium
- Ký hiệu: Nd
- Số nguyên tử: 60
- Prometheum
- Ký hiệu: Pm
- Số nguyên tử: 61
- Samarium
- Ký hiệu: Sm
- Số nguyên tử: 62
- Europium
- Ký hiệu: Eu
- Số nguyên tử: 63
- Gadolinium
- Ký hiệu: Gd
- Số nguyên tử: 64
- Terbium
- Ký hiệu: Tb
- Số nguyên tử: 65
- Dysprosium
- Ký hiệu: Dy
- Số nguyên tử: 66
- Holmium
- Ký hiệu: Ho
- Số nguyên tử: 67
- Erbium
- Ký hiệu: Er
- Số nguyên tử: 68
- Thulium
- Ký hiệu: Tm
- Số nguyên tử: 69
- Ytterbium
- Ký hiệu: Yb
- Số nguyên tử: 70
- Lutetium
- Ký hiệu: Lu
- Số nguyên tử: 71
- Scandium
- Ký hiệu: Sc
- Số nguyên tử: 21
- Yttrium
- Ký hiệu: Y
- Số nguyên tử: 39
Các nguyên tố đất hiếm đã trở thành nguồn lực then chốt cho sản xuất hiện đại. Hiện nay, nhiều ngành công nghiệp sử dụng loại khoáng sản này, bao gồm điện tử tiêu dùng, viễn thông, ô tô, hàng không vũ trụ và quốc phòng, trong đó nhà sản xuất dựa vào các nguyên tố này để chế tạo điện thoại thông minh, xe điện, tia laser, hệ thống dẫn hướng tên lửa và nhiều ứng dụng khác. Mặc dù đất hiếm thường chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ trong tổng vật liệu hoặc khối lượng của sản phẩm, nhưng vai trò của chúng trong thiết kế là không thể thay thế. Theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ giải thích: “Mặc dù lượng REE sử dụng trong một sản phẩm có thể không chiếm tỷ trọng đáng kể về trọng lượng, giá trị hay thể tích, nhưng REE có thể là yếu tố cần thiết để thiết bị vận hành.”
Trong 25 năm qua, bối cảnh khai thác và chế biến nguyên tố đất hiếm đã thay đổi đáng kể. Đầu những năm 1990, sản xuất đất hiếm phân bổ tại nhiều quốc gia và khu vực địa lý, bao gồm Trung Quốc, Mỹ, Úc và Ấn Độ. Tuy nhiên, qua ba thập kỷ tiếp theo, chính phủ Trung Quốc đã triển khai chiến lược quốc gia nhằm mở rộng thị phần sản xuất đất hiếm toàn cầu. Sáng kiến này đã thành công. Đến năm 2011, Trung Quốc chịu trách nhiệm khoảng 97% tổng sản lượng của cả 17 nguyên tố đất hiếm trên toàn thế giới. Dù tỷ lệ đó giảm dần trong thập niên gần đây, quốc gia này vẫn kiểm soát hơn 70% hoạt động khai thác và tinh luyện đất hiếm toàn cầu.
Việc Trung Quốc kiểm soát vượt trội nguồn cung đất hiếm trên thế giới là nguyên nhân chủ yếu khiến tài nguyên này trở thành rủi ro lớn đối với nhà sản xuất xe điện và chuỗi cung ứng liên quan.
Nhưng trong ba thập kỷ tiếp theo, chính phủ Trung Quốc đã triển khai chiến lược quốc gia nhằm mở rộng thị phần sản xuất đất hiếm toàn cầu. Sáng kiến này đã thành công.
Tại sao nguyên tố đất hiếm lại quan trọng với chuỗi cung ứng xe điện?
Nguyên tố đất hiếm là nguyên liệu thiết yếu để sản xuất xe điện — nhưng không hẳn vì lý do nhiều người nghĩ đến. Một ngộ nhận phổ biến là đất hiếm được dùng trong pin xe điện. Tuy nhiên, xe điện phần lớn dựa vào pin lithium-ion, sản xuất chủ yếu từ lithium, nickel, cobalt, mangan và graphite.
Trên thực tế, chính động cơ xe điện mới phụ thuộc vào REEs. Nhiều mẫu xe điện sử dụng động cơ đồng bộ nam châm vĩnh cửu (PMSM), dùng các nam châm gắn trong rôto để duy trì trường từ, cho phép động cơ tạo mô-men xoắn và vận hành. Động cơ đồng bộ nam châm vĩnh cửu sử dụng nhiều nguyên tố đất hiếm:
- Neodymium
- Samarium
- Dysprosium
- Terbium
- Praseodymium
Nút thắt chuỗi cung ứng xe điện
Như đã đề cập, hiện Trung Quốc kiểm soát gần như toàn bộ quy trình khai thác và tinh luyện 17 nguyên tố đất hiếm toàn cầu. Điều này biến quốc gia này thành thế lực chi phối mạnh mẽ trong ngành xe điện đang phát triển nhanh, khiến đa số nhà sản xuất xe điện phải tìm nguồn nguyên liệu tối thiểu từ Trung Quốc.
Thách thức đối với các hãng ô tô và nhà sản xuất thiết bị gốc (OEM) tại Mỹ, Liên minh châu Âu và các quốc gia khác là Trung Quốc đã nhiều lần tận dụng sức mạnh chuỗi cung ứng này. Một ví dụ thường được nhắc tới về ảnh hưởng của sự thống trị REE là cuộc khủng hoảng giữa Trung Quốc và Nhật Bản năm 2010.
Khủng hoảng đất hiếm Nhật Bản năm 2010
Sau một vụ va chạm nhỏ trên biển gần quần đảo Senkaku giữa tàu cá Trung Quốc và Nhật Bản dẫn đến xung đột ngoại giao, Trung Quốc đã áp đặt hạn chế xuất khẩu đất hiếm sang Nhật Bản. Sau các biện pháp kiểm soát này, Nhật Bản gặp rất nhiều khó khăn trong việc tìm nguồn thay thế, các ngành công nghiệp sản xuất lâm vào bế tắc. Dù tranh chấp được giải quyết ngay trong năm đó, sự kiện này vẫn là lời nhắc nhở rõ ràng về sức mạnh đòn bẩy của Trung Quốc đối với REEs. Như một bản báo cáo do Advanced Electric Machines (Anh) công bố gần đây chỉ ra, “những lỗ hổng cơ cấu được phơi bày vẫn còn nguyên và ngày càng trở nên nghiêm trọng do mức độ phụ thuộc EV toàn cầu.”
Tất nhiên, kiểm soát xuất khẩu năm 2010 chỉ là một ví dụ điển hình Trung Quốc dùng quyền lực đất hiếm nhằm trừng phạt hoặc đạt ưu thế địa chính trị trước các đối thủ. Những năm gần đây, Trung Quốc áp đặt hạn chế xuất khẩu REEs và khoáng sản quan trọng trong nhiều trường hợp khác nhau. Đặc biệt, tháng 4/2025, Bộ Thương mại Trung Quốc triển khai hạn chế xuất khẩu đối với bảy nguyên tố đất hiếm, động thái được xem là phản ứng trước hàng loạt thuế quan của Tổng thống Mỹ Trump đối với hàng hóa Trung Quốc.
Trung Quốc chi phối REE, bóp nghẹt chuỗi cung ứng xe điện
Số liệu hải quan chính thức cho thấy xuất khẩu đất hiếm của Trung Quốc giảm một nửa trong tháng 4. Tháng tiếp theo, kim ngạch tiếp tục giảm sâu. Việc Bắc Kinh siết chặt nguồn cung đất hiếm toàn cầu đã gây tác động lớn đến chuỗi cung ứng xe điện, khi các hãng ô tô tại Mỹ, châu Âu và các khu vực khác gặp khó khăn trong việc đảm bảo đủ nam châm cho động cơ xe điện. Dù chưa đến mức thảm họa, những ảnh hưởng này cho thấy rủi ro từ sự tập trung nguồn lực địa lý ở mức cao như vậy.
- Giá đất hiếm tăng mạnh, với mức giá châu Âu đối với một số REE cao gấp sáu lần giá bán tại Trung Quốc.
- Đà tăng giá REE đột biến tại các nước ngoài Trung Quốc khiến khả năng cạnh tranh về chi phí giảm, tiếp tục củng cố vị thế kiểm soát chuỗi cung ứng của Trung Quốc thay vì thúc đẩy đa dạng hóa nguồn cung và cạnh tranh.
- Một số nhà sản xuất ô tô buộc phải tạm thời đóng cửa nhà máy, ảnh hưởng đến mục tiêu và tiến độ sản xuất.
Ngay cả sau khi Mỹ và Trung Quốc ký thỏa thuận bình ổn vào tháng 5 và quan chức Trung Quốc cam kết khôi phục quyền tiếp cận REE, quá trình cấp phép xuất khẩu chậm trễ vẫn gây ra nhiều xáo trộn với các OEM tại Mỹ. Hệ quả cuối cùng, không ngạc nhiên, là làn sóng đình trệ nhà máy và sản xuất gia tăng. Theo ghi nhận của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) cuối năm đó: “sự việc càng nhấn mạnh chính sách đất hiếm của Bắc Kinh đã trở thành công cụ kinh tế và địa chính trị đầy uy lực.”
Những diễn biến trên cho thấy khả năng tiếp cận đất hiếm vẫn rất mong manh. Nếu chuỗi cung ứng xe điện tiếp tục phụ thuộc vào nguồn cung neodymium, samarium và dysprosium từ Trung Quốc, doanh nghiệp sẽ phải chấp nhận một mức rủi ro nguồn cung kéo dài.
Tuy nhiên, ngành công nghiệp xe điện đang bắt đầu chuyển biến. Nhiều nhà sản xuất xe điện đang dần nhận ra rằng REEs có thể không xứng đáng với sự tổn thương chiến lược quá lớn đi kèm. Một hai năm qua, nhiều hãng ô tô đã bắt đầu tìm giải pháp giảm phụ thuộc vào nguồn đất hiếm từ Trung Quốc. Điều này bao gồm phát triển chuỗi cung ứng REE độc lập và khám phá tính khả thi của các loại động cơ không cần dùng nguyên tố đất hiếm. Các hãng như Honda, Tesla, Nissan, General Motors đang ở các giai đoạn khác nhau thử nghiệm kỹ thuật sản xuất EV thay thế, gồm động cơ cảm ứng và động cơ điện trở chuyển mạch (SMRs).
Nếu chuỗi cung ứng xe điện tiếp tục phụ thuộc vào nguồn cung neodymium, samarium và dysprosium từ Trung Quốc, doanh nghiệp sẽ phải chấp nhận một mức rủi ro nguồn cung kéo dài.
Z2Data hỗ trợ doanh nghiệp lập bản đồ phụ thuộc nguyên vật liệu như thế nào
Doanh nghiệp muốn nhận diện đầy đủ các điểm yếu trong tìm nguồn cung ứng có thể tận dụng thông tin và dữ liệu từ công cụ quản lý rủi ro chuỗi cung ứng (SCRM). Phần mềm SCRM của Z2Data cung cấp công cụ lập bản đồ chuỗi cung ứng hàng đầu ngành, hiển thị thông tin chi tiết về nhà cung cấp trực tiếp và cấp phụ, nhà máy bán dẫn, nhà máy EMS và các điểm sản xuất qua sơ đồ trực quan.
Bên cạnh đó, Z2Data cung cấp lập bản đồ chuỗi cung ứng n-tier, giúp doanh nghiệp truy xuất hàng hóa đến cấp độ nguyên liệu thô — làm sáng tỏ nguồn gốc địa lý của đất hiếm, khoáng sản quan trọng cùng các tài nguyên cốt lõi mang rủi ro không cân xứng. Tính năng bản đồ đa cấp của Z2Data mang lại nhiều lợi ích:
- Lập bản đồ nhà cung cấp trực tiếp và nhà cung cấp cấp phụ, giúp doanh nghiệp đánh giá rủi ro ẩn trong toàn bộ chuỗi cung ứng.
- Xác định mức độ tập trung nguồn cung và các điểm dễ tổn thương.
- Truy cập một bảng điều khiển tập trung hợp nhất mọi nguồn dữ liệu, cung cấp cái nhìn toàn diện nhất về chuỗi cung ứng.
- Khai thác cơ sở dữ liệu mối quan hệ nhà cung cấp từ Z2Data, cung cấp thông tin về các nút thắt, phụ thuộc và những lỗ hổng chuỗi cung ứng.
Để tìm hiểu thêm về Z2Data và giải pháp lập bản đồ chuỗi cung ứng, cũng như nhận diện rủi ro nguyên liệu thô trọng yếu, hãy đăng ký dùng thử miễn phí với chuyên gia sản phẩm của chúng tôi.
