Hộ chiếu sản phẩm kỹ thuật số của EU: khái niệm, tầm quan trọng và tác động đến tính bền vững của chuỗi cung ứng

Hộ chiếu sản phẩm số là gì? 

Tháng 3/2022, Ủy ban châu Âu đã công bố đề xuất mang tên Quy định về thiết kế sinh thái cho sản phẩm bền vững (ESPR). Được Ủy ban châu Âu gọi là “nền tảng cho cách tiếp cận của Ủy ban đối với sản phẩm thân thiện môi trường và tuần hoàn hơn”, quy định này đưa ra một loạt yêu cầu cho sản xuất nhằm thúc đẩy và ưu tiên sự bền vững thông qua tăng độ bền, khả năng tái sử dụng và tính tuần hoàn. 

Bên cạnh các yêu cầu thiết kế sinh thái mới — thay thế cho Chỉ thị Thiết kế Sinh thái trước đó — ESPR còn giới thiệu Hộ chiếu sản phẩm số (DPP). DPP là một “vật mang dữ liệu” phải được gắn lên tất cả sản phẩm thuộc phạm vi ESPR. DPP có thể là mã QR, thẻ RFID hoặc dạng công nghệ có thể quét khác. Theo yêu cầu của ESPR, DPP sẽ chứa nhiều thông tin về sản phẩm cụ thể và tính bền vững của sản phẩm đó, bao gồm thành phần vật liệu và nguồn gốc; tỷ lệ vật liệu tái chế sử dụng trong sản xuất; cùng dữ liệu chi tiết truy xuất chuỗi cung ứng. 

Tại sao hộ chiếu sản phẩm số được triển khai? 

DPP là một phần trong nỗ lực rộng lớn của Ủy ban châu Âu nhằm hướng các doanh nghiệp và nhà sản xuất phát triển sản phẩm bền vững hơn. Dù “bền vững” đã trở thành từ khoá phổ biến trong nhiều ngành và chính phủ gần đây, trong bối cảnh ESPR, nó đề cập đến các đặc tính cụ thể, rõ ràng. 

DPP nhằm giúp người tiêu dùng và doanh nghiệp có cái nhìn đầy đủ hơn về vòng đời sản phẩm, độ bền, và mức độ sử dụng vật liệu tái chế trong quá trình sản xuất. Mục tiêu là thiết lập khả năng hiển thị chuỗi cung ứng, minh bạch và khả năng truy cập cao để nhà sản xuất, nhà phân phối và khách hàng đều có dữ liệu cần thiết để đưa ra quyết định sáng suốt, phản ánh tầm quan trọng ngày càng tăng của bền vững và tuần hoàn.  

Nơi hộ chiếu sản phẩm số đang được áp dụng 

Vì DPP và ESPR do Ủy ban châu Âu triển khai, các quy định này sẽ ảnh hưởng đến 27 quốc gia thành viên EU: Áo, Bỉ, Bulgaria, Croatia, Cộng hòa Síp, Cộng hòa Séc, Đan Mạch, Estonia, Phần Lan, Pháp, Đức, Hy Lạp, Hungary, Ireland, Ý, Latvia, Litva, Luxembourg, Malta, Hà Lan, Ba Lan, Bồ Đào Nha, Romania, Slovakia, Slovenia, Tây Ban Nha, Thụy Điển. 

Tuy nhiên, do phạm vi toàn cầu của chuỗi cung ứng đối với nhiều sản phẩm, các yêu cầu của DPP chắc chắn sẽ có tác động trên toàn thế giới. Điều này đặc biệt đúng với các ngành — bao gồm điện tử — khi sản phẩm chứa hàng chục, thậm chí hàng trăm linh kiện được tìm nguồn từ khắp nơi. DPP sẽ gia tăng áp lực và trách nhiệm cho mọi bên trong chuỗi cung ứng phải tăng cường minh bạch và cải thiện quy trình thu thập dữ liệu.  

Lộ trình triển khai 

Ủy ban châu Âu dự kiến triển khai quy định DPP theo từng giai đoạn. Pin sẽ là nhóm sản phẩm đầu tiên phải tuân thủ DPP vào khoảng năm 2026, tiếp theo là dệt may và điện tử tiêu dùng. Hộ chiếu sản phẩm số sẽ dần trở thành yêu cầu với khoảng 30 nhóm sản phẩm, với lộ trình triển khai từ 2026 đến 2030.  

Những ai chịu ảnh hưởng bởi hộ chiếu sản phẩm số? 

Xét về nhóm sản phẩm, 30 nhóm hàng sẽ dần phải có DPP trên hàng hóa, bao gồm nhưng không giới hạn ở pin, dệt may, điện tử và vật liệu xây dựng. 

Ở cấp độ sản phẩm riêng lẻ, DPP sẽ tác động đến hầu hết các bên trong chuỗi cung ứng, bao gồm nhà sản xuất, nhà phân phối và người tiêu dùng. Do các yêu cầu thông tin chi tiết và cụ thể, mọi nhà cung cấp và nhà sản xuất linh kiện sử dụng trong sản phẩm thuộc phạm vi ESPR đều phải đóng góp dữ liệu cho DPP. 

Lợi ích của hộ chiếu sản phẩm số 

Theo Ủy ban châu Âu, hộ chiếu sản phẩm số sẽ “giúp người tiêu dùng và doanh nghiệp đưa ra quyết định sáng suốt khi mua hàng, thúc đẩy sửa chữa và tái chế, đồng thời tăng khả năng minh bạch về tác động vòng đời sản phẩm đến môi trường.” Nói cách khác, DPP — đôi khi được coi như “bản sao số” của sản phẩm vật lý tại thị trường EU — sẽ cung cấp cho các bên liên quan kiến thức quan trọng về sản phẩm mà họ mua và bán, dễ dàng truy cập ngay lập tức. 

Thay vì phải tiến hành nghiên cứu sâu và tốn thời gian về việc sản phẩm nào được sản xuất ưu tiên bền vững, tuần hoàn và giảm phát thải carbon, người mua và người bán sẽ dễ dàng có trong tay thông tin này cho hàng trăm, về sau là hàng nghìn sản phẩm. Kỳ vọng của Ủy ban châu Âu là việc tăng cường minh bạch 360 độ — cả khả năng hiển thị chuỗi cung ứng và truy xuất nguồn gốc sản phẩm — sẽ thúc đẩy nhà sản xuất, khách hàng cũng như các bên liên quan cân nhắc kỹ càng hơn về tác động môi trường của hàng hóa trong xã hội. 

DPP sẽ ảnh hưởng thế nào đến bền vững chuỗi cung ứng 

Bền vững chuỗi cung ứng đề cập đến cách các doanh nghiệp và nhà sản xuất tích hợp những nguyên tắc trọng yếu về bền vững — gồm tìm nguồn cung ứng có đạo đức, giảm phát thải carbon, hạn chế lãng phí — vào các mạng lưới phát triển sản phẩm quy mô toàn cầu. 

Không thể phủ nhận việc triển khai hộ chiếu sản phẩm số trong vài năm tới sẽ tạo ra tác động tích cực mạnh mẽ đến bền vững chuỗi cung ứng. Nhờ nâng cao minh bạch chuỗi cung ứng mà DPP mang lại, doanh nghiệp sẽ có thể theo dõi, hiểu rõ hơn về mức tiêu thụ năng lượng, lãng phí, phát thải carbon và quy trình lao động được sử dụng để phát triển sản phẩm với độ nhất quán và chi tiết chưa từng có. Những mức độ nhận thức và thông tin mới này sẽ giúp doanh nghiệp yêu cầu tiêu chuẩn bền vững cao hơn cho toàn bộ chuỗi cung ứng của mình, đồng thời có thể buộc mọi bên liên quan chịu trách nhiệm trong việc áp dụng quy trình, tiêu chuẩn xanh, an toàn và nhân đạo hơn. 

Thách thức khi triển khai hệ thống hộ chiếu sản phẩm số 

Ở giai đoạn đầu, quá trình triển khai hộ chiếu sản phẩm số EU sẽ đối mặt với nhiều thách thức lớn. Đáng chú ý nhất, yêu cầu DPP sẽ buộc mọi bên trong chuỗi cung ứng phải siêng năng, tỉ mỉ hơn rất nhiều trong công tác thu thập và quản lý thông tin về sản phẩm. Điều này có nghĩa là các nhà sản xuất trong cùng một chuỗi cung ứng cần hiểu sâu về thiết kế, linh kiện, thành phần tái chế, khả năng tuần hoàn và nhiều yếu tố khác. Giai đoạn đầu chuyển đổi lên mức chi tiết và minh bạch này chắc chắn sẽ tốn kém, mất thời gian và dễ phát sinh lỗi. 

Hơn nữa, với việc DPP làm sáng tỏ toàn bộ “mắt xích” chuỗi cung ứng, doanh nghiệp và nhà sản xuất có thể phải đối mặt với các thực tiễn lao động không minh bạch trước đó, như điều kiện làm việc kém tại nhà máy ở nước ngoài, sử dụng khoáng sản xung đột hoặc thậm chí lao động cưỡng bức. Dù đây là thách thức về mặt vận hành, nhưng lại hướng tới mục tiêu đạo đức không thể phủ nhận. Nhờ soi rõ các điều kiện phi đạo đức dọc chuỗi cung ứng, DPP sẽ thúc đẩy doanh nghiệp buộc các bên vi phạm chịu trách nhiệm hoặc loại bỏ triệt để. 

Xuôi theo chuỗi cung ứng, việc áp dụng DPP còn đặt ra cho các nhà bán lẻ thêm nhiều tiêu chí khi quyết định nhập hàng và xây dựng tồn kho. Vì khách hàng giờ đây có thể tiếp cận ngay thông tin nguồn gốc sản phẩm, vật liệu, tiêu thụ năng lượng, dấu chân carbon và dữ liệu bền vững khác, nhà bán lẻ sẽ nhận thức rõ trách nhiệm hoặc nghĩa vụ phải chọn lọc kỹ càng hơn sản phẩm kinh doanh. Đây là chủ ý của ESPR và DPP: bằng cách tăng minh bạch cho tất cả các bên, đặc biệt là người tiêu dùng, Ủy ban châu Âu đang thiết lập tiêu chuẩn trách nhiệm cao hơn cho nhà bán lẻ và nhà sản xuất. Không còn có thể dựa vào tính mờ nhạt vốn tồn tại hàng thập kỷ, nhà bán hàng sẽ phải cân nhắc yếu tố bền vững và tuần hoàn khi lựa chọn sản phẩm trong kho. 

Thách thức tuân thủ yêu cầu hộ chiếu sản phẩm số 

Đặc biệt với ngành điện tử, thời kỳ hộ chiếu sản phẩm số EU đang đến gần có thể trở thành động lực thúc đẩy thay đổi lớn, thậm chí có tính chuyển hóa. Ngành điện tử đã tăng trưởng mạnh mẽ trong nhiều thập kỷ, nhưng đồng thời lượng rác thải điện tử cũng tăng nhanh chóng. Thực tế, điện tử là dòng chất thải tăng nhanh nhất thế giới. Năm 2021 đã có 57,4 triệu tấn rác thải điện tử (chỉ 20% lượng rác này được tái chế). 

Điện thoại di động, máy tính xách tay, thiết bị thông minh và hàng loạt điện tử tiêu dùng, công nghiệp bị thải loại sẽ đổ vào bãi rác hoặc lò đốt, thải ra chất độc hại vào không khí. Ngành điện tử lâu nay vẫn vận hành chuỗi cung ứng tuyến tính, kết thúc bằng lượng rác thải tăng không ngừng. Và với tỷ lệ tái chế quá thấp, lượng chất thải này không ngừng tạo ra thách thức hậu cần và rủi ro môi trường cho cá nhân và chính phủ. 

Để tuân thủ DPP và chứng minh với người tiêu dùng rằng mình không gây hại môi trường hay sản xuất thiếu bền vững, doanh nghiệp điện tử cần thay đổi. Cụ thể, ngành phải chuyển từ mô hình chuỗi cung ứng tuyến tính sang ưu tiên tuần hoàn. Tuần hoàn — khái niệm được quan tâm mạnh mẽ những năm gần đây — nghĩa là sản phẩm hoặc tài nguyên có thể tái sử dụng, tái chế hoặc tái sinh dưới hình thức nào đó. Ngành điện tử cần xây dựng chiến lược cho phép sản phẩm sử dụng qua nhiều vòng đời. Ví dụ, để đón đầu yêu cầu DPP, nhà sản xuất điện tử cần tìm cách đưa nhiều vật liệu tái chế hơn vào sản phẩm, đồng thời chuẩn bị quy trình tái chế khi sản phẩm đến cuối vòng đời (EOL). 

Chuyển đổi từ chuỗi cung ứng tuyến tính sang tuần hoàn là bước tiến lớn hướng tới bền vững chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, thay đổi như vậy không hề dễ dàng. Trên thực tế, doanh nghiệp công nghệ, điện tử lại hưởng lợi lớn từ chuỗi cung ứng tuyến tính: khi thiết bị như smartphone, máy tính, tablet… bị lỗi thời hay hỏng hóc, nhu cầu thay thế lại phát sinh liên tục và mang lại lợi nhuận khổng lồ. Việc thay thiết bị thường xuyên với mẫu mã hiện đại thúc đẩy tiêu dùng, đóng góp lợi nhuận cho ngành. 

Để hướng tới bền vững chuỗi cung ứng, cần một sự chuyển đổi tư duy mạnh mẽ. Doanh nghiệp sẽ phải phát triển sản phẩm từ vật liệu tái chế, còn người tiêu dùng dùng sản phẩm lâu hơn. Nhờ khả năng truy cập và hiển thị về cốt lõi bền vững — sản phẩm làm ra thế nào, tiêu tốn năng lượng và tạo rác thải ra sao — DPP sẽ đóng vai trò quan trọng thúc đẩy chuyển đổi này. 

Doanh nghiệp lấy dữ liệu tuân thủ hộ chiếu sản phẩm số từ đâu? 

Việc triển khai DPP tại EU sẽ buộc vô số doanh nghiệp kinh doanh với châu Âu phải đầu tư nâng cấp mạnh hạ tầng thu thập dữ liệu. Khả năng hiển thị và quản lý chuỗi cung ứng sẽ trở nên thiết yếu hơn nữa với các doanh nghiệp muốn tuân thủ quy định mới, thích nghi với kỳ vọng ngày càng cao từ chính phủ, người tiêu dùng và phát triển mạnh mẽ trong thời đại mọi bên liên quan đều có thể tiếp cận, đánh giá các chỉ số bền vững của sản phẩm.