Her Yerde Karşınıza Çıkacak Bir Etiket
Bu etiket neredeyse her yerde bulunabilir — mobilyalara, oyuncaklara, giysilere, hatta gıda ürünlerine yapıştırılmıştır. Genellikle, içinde siyah ünlem işareti bulunan sarı bir üçgenden oluşan bir piktogram içerir. Görselin yanında kalın "UYARI" ifadesi yer alır ve etiketin yapıştırıldığı ürünün Kaliforniya eyaletince kansere, doğum kusurlarına veya diğer üreme zararlarına yol açtığı bilinen kimyasallara maruz bırakabileceğini açıklayan bir metin bulunur. Son olarak bir internet adresi verilir: www.P65Warnings.ca.gov.
Son yıllarda ambalajlarda, kutularda ve ürün etiketlerinde yaygınlaşan bu etiketler, California Proposition 65'in bir sonucudur. Bu yasa, Kaliforniya Çevresel Sağlık Tehlikeleri Değerlendirme Ofisi (OEHHA) tarafından yürütülür ve işletmelerin ürünleriyle yukarıda bahsedilen olumsuz sağlık etkilerine yol açabilecek kimyasallara maruz bırakıp bırakmadıklarını Kaliforniyalılara bildirmesini zorunlu kılar. 1986 tarihli Güvenli İçme Suyu ve Zehirli Maddelerle Mücadele Yasası (resmi adıyla) yaklaşık kırk yıldır yürürlüktedir, ancak son yıllarda önemli bazı değişiklikler yaşanmıştır. Yasanın kendi özel gerekliliklerinin kapsamı genişletilmiştir. Buna ek olarak, Kaliforniya eyaletinin mevzuata uymayan kuruluşları cezalandırmak amacıyla kullandığı yaptırım mekanizmaları da birkaç dikkat çekici biçimde gelişmiştir. Bu son değişikliklerin en önemli sonucu, Prop 65 çevre düzenlemesini görmezden gelmeyi seçenler için risklerin, örneğin on yıl öncesine göre artık oldukça farklı olmasıdır.
Tarihi olarak Kaliforniya’da iş yapan birçok şirketin Prop 65’i ya umursamayarak ya da tamamen görmezden gelerek belli bir kayıtsızlık sergilediği görülmüştür. Ancak yasanın sürekli değişen düzenleyici yapısı, bu yaklaşımı giderek daha riskli bir mevzuat uyum “stratejisi” haline getirmektedir. Uyarı etiketlerini kullanmayı reddeden ya da ürünlerinde Prop 65 kapsamına giren kimyasalları test etmeyen işletmeler, muhtemelen farkında olduklarından daha büyük bir risk almaktadır. Kuruluşlarını yasanın sıkı gereklilikleri ve benzersiz derecede cezalandırıcı denetim mekanizmasına hazırlamayan profesyoneller, artık bunu kendi riskleriyle yapmaktadır.
California Prop 65’in Evrimi
1986 tarihli Güvenli İçme Suyu ve Zehirli Maddelerle Mücadele Yasası 1988’de yürürlüğe girdiğinde, toplamda 235 kimyasalı kapsıyordu. Bunlar arasında arsenik, kadmiyum ve ünlü zararlı etkileriyle tanınan böcek ilacı DDT (diklorodifeniltrikloroetan) gibi bileşikler yer alıyordu. Yasa, ürünlerinde listelenen kimyasallara yönelik "önemli maruziyet" varsa işletmeleri uyarı etiketi koymaya zorlar. Listede yer alan bazı kimyasallar için her koşulda uyarı etiketi zorunluyken, diğer bazı maddelerde ise yalnızca belirli bir "güvenli limiti" ("safe harbor") aşarsa uyarı gerektirir. OEHHA’nın tanımına göre güvenli limit, "yasada listelenmiş bir kimyasala maruziyetin Prop 65 uyarısı gerektirmediği bir seviye"dir. Başka bir deyişle, işletmeler ürünlerindeki kimyasal bu seviyenin altında ya da eşitse Prop 65 uyarı gerekliliğinden muaftır. Bugün düzenleme kapsamında yer alan 900’ü aşkın kimyasalın yaklaşık 300’ü için OEHHA güvenli limitler belirlemiştir. Proposition 65’e uyulmaması durumunda uygulanabilecek mali ceza, ihlal başına günde 2.500 ABD dolarına kadar çıkabilmektedir.
OEHHA, Ağustos 2016’da Prop 65 için yeni düzenlemeleri kabul etmiş ve bu değişiklikler 2018 yazında yürürlüğe girmiştir. En önemli değişikliklerden biri artık uyarı etiketinde ajansın listesindeki en az bir kimyasalın adının, OEHHA'nın resmi Prop 65 internet adresinin ve sarı üçgenin yer alması zorunluluğudur. Belki de daha önemlisi, kurum uyarı etiketi koymaktan sorumlu olan işletme kapsamını genişletmiştir. Amazon gibi e-ticaret siteleri artık Kaliforniya’ya gidecek ürünlerde Prop 65 uyarısı sağlamak zorundadır. Ancak, olası davalardan korunmak üzere birçok bu tür site, neredeyse sattıkları her üründe Prop 65 etiketini kullanmaktadır. Bunun sonucu olarak, Prop 65 etiketinde pazarda aşırı bir doygunluk ("oversaturation") oluşmuş ve uyarının etkinliği azalmıştır. Sürekli alarma ilişkin bir dil ve görsellere maruz kalmak tüketicileri zamanla duyarsızlaştırmış, acil uyarılara karşı ilgiyi azaltmıştır. Dolayısıyla, günümüzde pek çok tüketici ürünlerde ya da ürün sayfalarında belirgin sarı piktogramı gördüğünde göz gezdirip geçmektedir.
Ancak bu düzenleyici değişiklikler bu uyarının yaygınlaşmasını açıklasa da, mevzuata uymayan işletmeler için artan riskin nedeni değildir. Kuruluşların ürünlerindeki zararlı kimyasallara dair Kaliforniya halkını uyarma yükümlülüğünü yeterince yerine getirmemesinin mali sonuçlarını anlamak için, Prop 65 etrafında onlarca yılda şekillenen yaygın denetim sistemini bilmek gerekir.
Cal Prop 65 Yaptırımında Vahşi Batı Dönemi
Bazı kişileri şaşırtabilecek bir gerçek: California eyaleti, OEHHA ya da Başsavcılık Ofisi Prop 65’i uygulatmak için hiçbir yaptırım önlemi almaz. Bunun yerine, düzenlemeye uymayan şirketlere dava açmak için tüketici koruma ve çevre savunucu grupları dahil sayısız hükümet dışı kuruluşa güvenirler. Center for Advanced Public Awareness, the Ecological Rights Foundation ve Keep America Safe and Beautiful gibi gruplar, aslında Prop 65 gereksinimlerine uymayan ticari ürün ve işletmeleri bulup peş peşe dava açan bir tür pazar-yaygın denetim kuruluşu gibi çalışır.
Sivil toplum kuruluşlarının ve LLC’lerin yanı sıra, uygunsuz davranan işletmeleri sorumlu tutma işinde yer alan başka olağandışı aktörler de vardır. Bunlar, Prop 65 kapsamında dava açan özel vatandaşlar, avukatlar ve hukuk bürolarıdır. Yıllar ilerledikçe, bu grup alaycı bir ifadeyle başka bir adla da anılır oldu: "ödül avcıları" ("bounty hunters").
Bu kişiler, kariyerlerinin ve gelirlerinin büyük kısmını, Prop 65’i ihlal ettiğini düşündükleri şirketlere dava açmaya adamışlardır ve genellikle benzer bir yol izlerler. Öncelikle, büyük bir ihtimalle mevzuata uygun olmayan bir ürünü tespit ederler; genellikle, Prop 65 kimyasallarından birini içerdiğinden ve gerekli uyarı etiketinin olmadığından şüphelenirler. Kaliforniya Başsavcılığı, davacılardan şikayetlerinde bir "uygunluk sertifikası" sunmalarını şart koşar ve bu sertifikada, "ilgili deneyim ve uzmanlığa sahip en az bir kişiyle istişare ettiklerini ve eyleme konu liste kimyasalına maruziyetle ilgili bulgu, araştırma, veri vb.’yi incelediklerini" belirtmeleri gerekir. Davacıların mahkemeye başvurabilmesi için gerekli olan bu yasal şart nedeniyle tipik olarak bağımsız testler yapar veya iddialarını doğrulamak üzere farklı önlemler alırlar.
İlgili taraflardan biri ihlal bildirimi (NOV) sunup şirkete dava açtığında, ispat yükü sanığa geçer; şirket, ürününde söz konusu kimyasalın Prop 65 limitlerini aşıp aşmadığını ispat etmek zorundadır. Şirketler, uzun bir dava süreciyle ortaya çıkabilecek yüksek mali külfeti göze almak istemediğinden, bu davaların büyük çoğunluğu uzlaşmayla sonlanır ve mahkemeye kadar gitmez.
Yasanın yürürlüğe girdiği yıllarda California Sağlık ve Refah Teşkilatı Müsteşarı Thomas E. Warriner’ın da belirttiği gibi, Proposition 65’in etkisi "eyaletteki herkesi yetkili kılmaktır". Prop 65'in merkezi olmayan ve özgür bırakılmış yaptırım sistemi, çok kazançlı fırsatlar doğurmuş ve adeta ödül avcıları, yaptırımcılar ve farklı türde çıkar gruplarının yer aldığı küçük bir sektörün oluşmasına neden olmuştur. Yasaya sonuçları itibarıyla bakıldığında, iyi niyetli ya da kötü niyetli hareket ettiklerine bakılmaksızın, çevre düzenlemesini destekleyen ve yasalara uymayan şirketler için son derece tehlikeli bir mevzuat haline getiren bir ekosistem oluşturmuştur.
Prop 65 Dava Yükselişi ve Mağdurları
California Prop 65'in icra ve dava ekonomisi aslında oldukça basittir. Kanuna uymayanlar için verilebilecek mali ceza, uygun olmayan her ürün için ihlal başına günde 2.500 dolara kadar çıkabilmektedir. Davaları kazanan davacılar — genellikle "özel yaptırımcılar" olarak da bilinirler — mahkemenin belirlediği maddi cezaların %25'ine ve ayrıca avukat ücretlerinin iadesine hak kazanır. Bu nokta önemlidir. California Prop 65 davalarında ödüllendirilen fonların aslan payı davacılara veya hatta OEHHA'ya değil, avukatlara gider. Her yıl avukatlar ve hukuk firmaları, Proposition 65 davalarından verilen toplam fonların %70 ile %80’i arasında bir kısmını alır. Örneğin 2018’de Prop 65 uzlaşmalarında toplamda 35 milyon doların üzerinde ödeme yapılmıştır. Bu miktarın yaklaşık 27 milyon doları — yani %77’si — özel yaptırımcıları temsil eden avukatlara ve hukuk bürolarına gitmiştir.
California Prop 65 uzlaşmalarının ödeme tutarı ve sayısı bu yüzyılda önemli ölçüde artmıştır. 2002’de mevzuata ilişkin toplam uzlaşma sadece 8 milyon doların biraz üzerindeyken, yirmi yıl sonra, 2022’de bu rakam %200’den fazla artışla neredeyse 26 milyon dolara yükselmiştir (uzlaşma miktarları son birkaç yılda belirli bir seviyede sabitlenmiştir). Yaptırımcılar ve ödül avcıları her yıl binlerce Proposition 65 bildirimi sunmakta ve bunlar yüzlerce uzlaşmayla sonuçlanmaktadır. Bazı durumlarda, belirli şirketlere aynı anda birden fazla davacı tarafından açılan çeşitli davalar ciddi toplu ödemelere yol açmakta, diğer vakalardaysa, tek bir savunucu grubun ve bağlı olduğu hukuk firmasının girişimiyle şirketler altı haneli uzlaşma ödemeleri yapmak zorunda kalabilmektedir.
Prop 65 Toplam Uzlaşma Ödemeleri Zaman İçinde
2018 Uzlaşma Dağılımı
Gerçek Dünya Uzlaşma Örnekleri
2022 yılında Jersey City, NJ merkezli ev eşyası ve dekorasyon firması Home Essentials & Beyond, Inc.’ye kurşun maruziyeti nedeniyle üç farklı davacı tarafından dava açıldı. Uzlaşmaların toplamı 130.000 dolar oldu.
Aynı yıl, Ontario, Kaliforniya merkezli aile şirketi Montalvan's Sales, kurşun ve kurşun bileşikleri maruziyeti nedeniyle 260.000 dolar ödemeye mahkum edildi.
2021’de, New York’ta kurulu ancak artık faaliyet göstermeyen Mystic Apparel, Consumer Advocacy Group tarafından DEHP olarak da bilinen di(2-etilheksil)ftalat maruziyeti sebebiyle dava edildi ve Başsavcılığın kararı sonucunda toplam uzlaşma 450.000 dolara ulaştı.
Son olarak, 2017’de ünlü ulusal indirim zinciri Dollar Tree, mağazalarında satılan çeşitli ürünlerde güvenli limitleri aşan DEHP tespit edilmesi üzerine neredeyse 1 milyon dolar ödemek zorunda kaldı.
Bu kararlar, Dollar Tree gibi bir Fortune 500 şirketi için büyük bir caydırıcı etki oluşturmasa da, bu büyüklükteki uzlaşmalar daha küçük işletmeler için ciddi ve hatta geri dönülmesi imkânsız bir mali darbe anlamına gelebilir. Dava ve ödül avcılığı konusunda uzmanlaşmış çok sayıda "yetkili" birey, savunucu grup ve hukuk bürosu sayesinde, Kaliforniya’da faaliyet gösterip Prop 65’i ihlal eden her türlü işletme önemli seviyede ekonomik risk ile karşı karşıya kalır.
| Şirket | Yıl | İhlal | Uzlaşma |
|---|---|---|---|
| Dollar Tree | 2017 | Güvenli limitleri aşan DEHP | ~$1,000,000 |
| Mystic Apparel | 2021 | DEHP (di(2-etilheksil)ftalat) maruziyeti | $450,000 |
| Montalvan's Sales | 2022 | Kurşun ve kurşun bileşikleri maruziyeti | $260,000 |
| Home Essentials & Beyond | 2022 | Kurşun maruziyeti (3 davacı) | $130,000 |
İyi Niyet, Tartışmalı Aktörler ve Savunmasız İşletmeler
California Proposition 65 ilk kabul edildiğinde, övgüye değer bir amacı vardı. Kaliforniya eyaleti ve OEHHA, vatandaşlarını potansiyel olarak zararlı kimyasallara maruz bırakan şirketleri cezalandırmakla kalmayıp, işletmelerin rekabetçi ve kârlı kalabilmek için ürün formüllerini yeniden düşünmelerini de amaçladı. Mantık şuydu: Uyarı etiketi iş açısından kötü bir durumdu ve satışları ile kamuoyundaki imajlarını koruyabilmek için şirketler zararlı maddeleri ürünlerinden çıkaracaktı.
Bazı örneklerde eyalet bu amacına ulaşmayı başarmıştır. 2013’te, ana ürünü olan kola içeceğinde potansiyel bir kanserojen olan 4-MEI kullanan Coca-Cola, Prop 65’e yanıt olarak bu maddeyi değiştirdi. Gillette dahil diğer bazı büyük şirketler de mevzuata uyum sağlamak için benzer yeniden formülasyonlar yaptı. Ancak Proposition 65’in bütün etkileri ve uygulamadaki demokrasi kavramı, yalnızca dev şirketleri daha güvenli ürünler üretmeye yönlendirmekle sınırlı kalmaz. Bu mevzuat, tüm boyuttaki şirketler için tuzaklarla dolu bir saha oluşturur; hem çok uluslu şirketleri hem de KOBİ’leri kolay hedefler haline getirir. Prop 65 listesindeki 900’ü aşkın kimyasallardan herhangi birini içeren ürünlerinde uyarı etiketi bulunmayan veya ürünlerinin kimyasal içeriğinin tespiti için gerekli özeni göstermeyen kuruluşlar, yüz binlerce dolarlık ödeme riskiyle karşı karşıya gelirler.
Bugün mağaza, raf ve depolarda dolaşan Kaliforniya Prop 65 etiketlerinin sayısı öylesine fazladır ki, aslında taşıdıkları ciddi sağlık uyarılarına karşı dahi duyarsızlaşmak kolaydır. Pek çok tüketici için bu etiketler belirsiz ve dayanağı net olmayan uyarılar gibi görünebilir ve çoğu zaman Kaliforniya’nın kendine has siyasi yapısıyla ilgili bir mesajdan fazlası değildir. Ancak şirketler için mevzuatı aynı kayıtsızlık ya da kuşkuculukla ele almak mümkün değildir. Ciddi maddi cezalarla karşılaşmamak için hem avukat ordusunu, hem de kararlı vatandaş savunucuları ve tüketici koruma firmalarını da dikkate almak şarttır; zira bunlar, California Proposition 65’i bilerek ya da bilmeyerek ihlal eden her türlü işletmeden uzlaşma elde etmeye çalışmaktadır.
