Czym są emisje zakresów 1, 2 i 3?

Najważniejsze informacje z artykułu:

• Protokół GHG został stworzony w celu opracowania i publikacji międzynarodowych standardów szacowania (ewidencjonowania) i raportowania emisji gazów cieplarnianych.
• Protokół GHG klasyfikuje emisje węgla jako zakres 1, zakres 2 lub zakres 3. 
• Emisje zakresu 1 to gazy cieplarniane wypuszczane do atmosfery przez firmę z własnej nieruchomości oraz innych źródeł emisji należących do niej.
• Emisje zakresu 2 to emisje wynikające z zużycia energii elektrycznej zakupionej przez firmę z krajowej sieci energetycznej. 
• Emisje zakresu 3 to wszystkie inne emisje pośrednie powstające w całym łańcuchu wartości firmy. 
• Obecnie niemal 60% spółek notowanych na giełdzie, głównie dobrowolnie, raportuje emisje zakresu 1 i 2

W 1998 roku World Resources Institute (WRI), amerykańska organizacja non-profit działająca na rzecz ochrony środowiska, oraz World Business Council for Sustainable Development (WBCSD), konsorcjum 170 międzynarodowych korporacji skupionych na realizacji Celów Zrównoważonego Rozwoju ONZ, zainicjowały Greenhouse Gas Protocol Initiative. 

Inicjatywa Greenhouse Gas Protocol (GHG Protocol)

GHG Protocol, jak zaczęto ją określać, miała za zadanie opracować i upowszechnić międzynarodowe standardy szacowania (ewidencjonowania) i raportowania emisji gazów cieplarnianych. Wyraźnym celem GHG Protocol było stworzenie powszechnie akceptowanej ramy, którą mogłyby stosować korporacje, organizacje pozarządowe (NGO) i grupy branżowe do ilościowego określania emisji GHG i raportowania tych wartości przed organami regulacyjnymi, instytucjami rządowymi i opinią publiczną.

Organizacje prowadzące tę inicjatywę traktowały ją także jako szansę na standaryzację wymagań raportowych na całym świecie. Jak wskazuje Corporate Accounting and Reporting Standard GHG Protocol: „Twórcy polityk i architekci programów GHG mogą również korzystać z odpowiednich fragmentów tego standardu jako podstawy własnych wymagań dotyczących szacowania i raportowania”. Publikując pierwszą edycję dokumentu o standardach szacowania i raportowania w 2001 roku, GHG Protocol wprowadził pojęcie, które stało się fundamentalną ramą dla pomiaru śladu węglowego firm: zakresy emisji („scopes”). 

Dokument sklasyfikował emisje węgla do zakresu 1, zakresu 2 lub zakresu 3. Pojęcie ujęcia emisji GHG firmy w jednym z trzech możliwych zakresów było zupełnie nowatorskie w momencie publikacji pierwszego Corporate Accounting and Reporting Standard w 2001 roku. Pojęcie ujęcia emisji GHG firmy w jednym z trzech możliwych zakresów było zupełnie nowatorskie w momencie publikacji pierwszego Corporate Accounting and Reporting Standard w 2001 roku.

Dziś, ponad dwie dekady później, jest to powszechna, uniwersalnie akceptowana metoda pomiaru emisji węgla w środowisku biznesowym. 

Jakie gazy obejmuje GHG Protocol?

GHG Protocol obejmuje szacowanie i raportowanie siedmiu głównych gazów cieplarnianych ustalonych przez Protokół z Kioto. Są to:

• Dwutlenek węgla (CO2)
• Metan (CH4)
• Podtlenek azotu (N2O)
• Wodorofluorowęglowodory (HFC)
• Perfluorowęglowodory (PFC)
• Sześciofluorek siarki (SF6)
• Trifluorek azotu (NF3)

Czym są emisje zakresu 1?

Emisje zakresu 1 to najbardziej klarowna i łatwa do zrozumienia kategoria emisji wyodrębniona przez GHG Protocol. To gazy cieplarniane wypuszczane do atmosfery przez firmę z własnych nieruchomości oraz innych źródeł emisji będących jej własnością. Czasami określane są także jako „emisje bezpośrednie”. 

Przykłady emisji zakresu 1 obejmują emisje GHG powstałe w wyniku spalania paliw w kotłach grzewczych bądź piecach eksploatowanych do ogrzewania obiektów firmy; spalanie benzyny w pojazdach należących do firmy; oraz emisje powstałe w wyniku procesów produkcji chemicznej bezpośrednio prowadzonych przez firmę. 

Corporate Accounting and Reporting Standard GHG Protocol wyjaśnia, że emisje zakresu 1 są „przede wszystkim skutkiem” następujących działań:

• Wytwarzanie energii elektrycznej, ciepła lub pary technologicznej.
• Procesy fizyczne lub chemiczne.
• Transport materiałów, produktów, odpadów i pracowników.
• Emisje niezorganizowane (fugitive emissions). (Są to „zamierzone lub niezamierzone” uwolnienia będące wynikiem wycieków i emisji incydentalnych.)

Czym są emisje zakresu 2?

To emisje powstałe w wyniku zużycia energii elektrycznej zakupionej przez firmę z sieci elektroenergetycznej. Ponieważ emisje te nie są bezpośrednim skutkiem działalności firmy – powstają w elektrowniach niepowiązanych z firmą operacyjnie – określane są mianem „emisji pośrednich”. 

Chociaż emisje zakresu 2 są emisjami pośrednimi, GHG Protocol wydziela tę kategorię ze względu na wielkość zużycia energii przez przedsiębiorstwa oraz potencjał zmniejszenia tych emisji dzięki wykorzystaniu alternatywnych źródeł energii i bardziej efektywnych technologii. Jak wskazuje dokument raportowy GHG Protocol: „Dla wielu firm zakupiona energia elektryczna stanowi jedno z największych źródeł emisji GHG oraz kluczową szansę na ograniczenie tych emisji”. 

Czym są emisje zakresu 3?

Emisje zakresu 3 obejmują wszystkie pozostałe emisje pośrednie uwalniane w całym łańcuchu wartości firmy. (Łańcuch wartości to wszystkie działania w górę i w dół od działalności firmy.) Zakres 3 to największa i najbardziej rozproszona kategoria emisji zdefiniowana przez GHG Protocol. Według World Resources Institute, amerykańskiej organizacji NGO współtworzącej inicjatywę, emisje zakresu 3 stanowią średnio 75% całkowitych emisji GHG firmy. Ze względu na ogrom i szerokość tej kategorii, zakres 3 jest też zwykle najtrudniejszy do dokładnego określenia i wyliczenia. 

Emisje te obejmują szereg działań poprzedzających działalność firmy, takich jak wydobycie surowców, powiązana produkcja i transport oraz dystrybucja tych materiałów. Zakres 3 zawiera również działania następcze, jak emisje powstające podczas użytkowania produktów i usług firmy oraz emisje związane z utylizacją i zarządzaniem końcem cyklu życia (EOL) produktów. Wreszcie zakres obejmuje inne emisje pośrednie nieuwzględnione w zakresie 1 lub 2, m.in. dojazdy pracowników. 

Kategorie emisji zakresu 3

Corporate Accounting and Reporting Standard GHG Protocol wyróżnia szereg kategorii i podkategorii, które należy uwzględnić podczas szacowania i raportowania emisji zakresu 3:

• Wydobycie i produkcja materiałów, komponentów i paliw zakupionych przez firmę.
• Działalności transportowe związane zarówno z dostawami materiałów przez dostawców (upstream), dojazdami pracowników i podróżami służbowymi, jak i dystrybucją do klientów (downstream).
• Emisje GHG powstałe w wyniku wydobycia, produkcji i transportu paliw użytych do wytworzenia zakupionej energii elektrycznej (działania nieuwzględnione w zakresie 2).
• Emisje węgla powstałe w wyniku użytkowania produktów i usług firmy przez klientów.
• Działania związane z końcem cyklu życia — w tym utylizacja odpadów powstałych w trakcie operacji i produkcji oraz likwidacja produktu po jego użyciu. 
• W określonych przypadkach emisje powiązane z aktywami dzierżawionymi, franczyzami i działalnością zleconą na zewnątrz. 

Czym są „granice organizacyjne” w raportowaniu emisji GHG?

GHG Protocol i organizacje zaangażowane w jego powstanie uznały, że jednym z potencjalnych wyzwań w precyzyjnym szacowaniu i raportowaniu emisji węgla będzie zdefiniowanie parametrów działalności i obiektów firmy. W celu prewencyjnego rozwiązania tego problemu, inicjatywa wprowadziła pojęcie „granic organizacyjnych”. To granice, które określają, jakie obiekty i operacje wchodzą w zakres własności i kontroli danej firmy i tym samym powinny być uwzględnione w ewidencji emisji. GHG Protocol definiuje dwie metody wyznaczania granic organizacyjnych:

• Stosując podejście udziału własnościowego (equity share), firma określa swoje emisje GHG proporcjonalnie do posiadanego udziału w danym obiekcie lub operacji, zazwyczaj jako procent własności.
• W podejściu kontroli (control approach) firma odpowiada za 100% emisji GHG pochodzących z obiektów i operacji, nad którymi sprawuje kontrolę. (Obiekty i operacje, w których posiada udziały mniejszościowe, nie wchodzą w zakres jej wyliczeń.) Kontrola może być zdefiniowana jako kontrola finansowa lub operacyjna, zgodnie z kryteriami sprecyzowanymi w Corporate Accounting and Reporting Standard. 

Czym są „granice operacyjne” w raportowaniu emisji GHG?

Po wyznaczeniu granic organizacyjnych firma musi określić również granice operacyjne. Ustalenie granic operacyjnych wymaga w pierwszej kolejności identyfikacji emisji GHG powstałych w wyniku bądź w związku z działaniami firmy. Po ich wskazaniu następuje proces przypisania tych emisji do jednego z trzech zakresów GHG Protocol. 

Ponieważ zakres 3 jest często rozległą, złożoną kategorią, niektóre firmy wykorzystują granice operacyjne także do decyzji, które podkategorie w zakresie 3 zostaną uwzględnione w rachunkowości i raportowaniu emisji. Wiele instytucji rządowych i organów regulacyjnych nakazujących sprawozdawczość emisji GHG obecnie nie wymaga uwzględniania zakresu 3. Jednak według EPA „aby w pełni spełnić wymogi GHG Protocol, organizacja powinna zgłaszać emisje ze wszystkich istotnych kategorii zakresu 3”.

Jakie organy regulacyjne obecnie wymagają raportowania zakresów emisji?

Choć pierwsza edycja Corporate Accounting and Reporting Standard GHG Protocol została już w 2001 roku powszechnie uznana za kluczowy mechanizm standaryzujący sposób obliczania emisji węgla, nie przełożyło się to natychmiast na ustanowienie przez główne rządy obowiązku raportowania. Minęły jeszcze dwie dekady, zanim organy regulacyjne zaczęły wdrażać GHG Protocol i wprowadzać zakresy emisji jako wymogi prawne oraz element innych regulacji środowiskowych. 

Nawet w 2024 roku niewiele rządów lub instytucji wymaga od przedsiębiorstw raportowania emisji węgla zgodnie ze standardami GHG Protocol. (Warto jednak zaznaczyć, że według najnowszego raportu amerykańskiej firmy finansowej MSCI, niemal 60% spółek notowanych na giełdzie raportuje już na ogół, choć dobrowolnie, emisje zakresu 1 i 2.)

Nawet w 2024 roku niewiele rządów lub instytucji wymaga od przedsiębiorstw raportowania emisji węgla zgodnie ze standardami GHG Protocol.

• Corporate Sustainability Reporting Directive: CSRD to wprowadzona przez Unię Europejską, powszechnie znana dyrektywa, stanowiąca kompleksowego następcę dyrektywy NFRD (Non-Financial Reporting Directive). CSRD wykorzystuje European Sustainability Reporting Standards (ESRS), nakładając na objęte firmy obowiązek raportowania w ramach 12 kategorii (standardów), w tym zmian klimatycznych — w oficjalnej dokumentacji jako ESRS E1 — obejmujących raportowanie emisji zakresów 1, 2 i 3.

• Corporate Sustainability Due Diligence Directive: CSDDD, oficjalnie przyjęta przez UE w maju br., nakłada na wybrane przedsiębiorstwa unijne obowiązek wdrożenia szczegółowych działań w zakresie należytej staranności w celu identyfikacji i ograniczenia negatywnego wpływu na środowisko i społeczeństwo. Ponadto CSDDD wymaga opracowania planu transformacji klimatycznej zawierającego cele redukcji emisji zakresu 1, 2 i 3 do roku 2050. Co istotne, obowiązki raportowe dla planów klimatycznych w ramach CSDDD są spójne z wymaganiami CSRD – firmy działające w UE i objęte obiema dyrektywami nie będą musiały prowadzić podwójnego raportowania. 

• International Sustainability Standards Board: Powołana przez International Financial Reporting Standards Foundation (IFRS) w 2021 r., ISSB jest niezależną organizacją sektora prywatnego ustalającą standardy raportowania w zakresie zrównoważonego rozwoju. ISSB nakłada obowiązki ujawniania informacji klimatycznych zgodne z Corporate Accounting and Reporting Standard GHG Protocol (obejmując także emisje zakresu 1, 2 i 3). Od 2024 szereg państw wdraża wymogi raportowania na bazie ISSB – m.in. Wielka Brytania, Brazylia, Meksyk, Kanada, Singapur, Japonia i Hongkong. 

• Wymogi dotyczące ujawniania danych klimatycznych SEC: W marcu br. Komisja Papierów Wartościowych i Giełd (SEC) wydała ostateczną regulację nakładającą obowiązki ujawniania informacji klimatycznych na podmioty notowane przy Komisji. Wymogi mają być wdrażane stopniowo – duże podmioty będą zobowiązane do raportowania emisji zakresu 1 i 2 w dokumentach SEC już od 2025 r. (o ile emisje te są „istotne dla emitenta”). Jednakże realizacja tych regulacji może być zagrożona: 4 kwietnia SEC wydało decyzję wstrzymującą wdrożenie ostatecznych zasad. 

• Climate Corporate Data Accountability Act: Znana także jako California SB 253, ustawa stanowa zmierza do nałożenia na firmy o rocznych przychodach powyżej 1 mld USD prowadzące działalność w Kalifornii obowiązku ujawniania emisji zakresów 1, 2 i 3 zgodnie z GHG Protocol. Przedsiębiorstwa objęte ustawą będą zobligowane do rozpoczęcia raportowania zakresów 1 i 2 od 2026 roku, zaś zakresu 3 od roku następnego. 

Ocena ryzyka wymogów raportowania emisji węgla 

Przy rozważaniu wdrożenia GHG Protocol oraz szacowaniu i raportowaniu emisji węgla, firmy stoją wobec ciekawego dylematu. Mimo że obecnie niewiele państw, agencji czy organizacji międzynarodowych wymaga raportowania emisji GHG, rosnąca akceptacja dla wagi sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju sprawia, że większość spółek publicznych i tak realizuje oceny emisji zakresu 1 i 2. Międzynarodowi regulatorzy mogą w dalszym ciągu powoli i stopniowo wdrażać wymogi dotyczące raportowania emisji – lecz rosnące społeczne poparcie dla rozliczalności w tym zakresie sprawia, że standardy GHG Protocol zaczynają być w praktyce traktowane jako obowiązujące. 

Mimo że obecnie niewiele państw, agencji czy organizacji międzynarodowych wymaga raportowania emisji GHG, rosnąca akceptacja dla wagi sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju sprawia, że większość spółek publicznych i tak realizuje oceny emisji zakresu 1 i 2.