Cú sốc khoáng sản thiết yếu mà rất ít doanh nghiệp đã sẵn sàng đối mặt 

Điểm nổi bật của bài viết:

• Trung Quốc hiện đang thống trị hoạt động chế biến và tinh luyện nhiều loại vật liệu là nút thắt chuỗi cung ứng (đất hiếm, graphite, cobalt), và mức độ thống trị này ngày càng tăng trong những năm gần đây. 
• Trong khi Mỹ và các đồng minh đang tăng cường đầu tư vào sản xuất khoáng sản trong nước, ngay cả trong những kịch bản lạc quan nhất thì các chuỗi cung ứng này cũng phải mất nhiều năm nữa mới đạt được công suất sản xuất đáng kể. Trong khi đó, Trung Quốc lập kỷ lục về xuất khẩu nam châm đất hiếm vào năm 2024, cho thấy sự phụ thuộc toàn cầu vào sản lượng và cấp phép của Trung Quốc. 
• Các doanh nghiệp có thể triển khai nhiều biện pháp để giảm rủi ro liên quan đến khoáng sản thiết yếu. Các biện pháp này bao gồm thu thập đầy đủ bản khai vật liệu (FMDs – bản khai vật liệu đầy đủ) để hiểu rõ hơn sự phụ thuộc vào các khoáng sản thiết yếu; lập bản đồ chuỗi cung ứng đến cấp vật liệu để xác định sự phụ thuộc theo địa lý; và nghiên cứu các công thức thay thế nhằm loại bỏ khoáng sản có mức rủi ro cao khỏi sản phẩm. 

Nhiều doanh nghiệp đang nỗ lực giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc bằng cách tìm nguồn linh kiện từ các thị trường thay thế như Brazil, Malaysia và Thổ Nhĩ Kỳ. Tuy nhiên, rất ít doanh nghiệp chú ý đến một dạng phụ thuộc còn quan trọng hơn: khoáng sản thiết yếu.

Khác với sản xuất linh kiện, việc loại bỏ sự phụ thuộc vào các nguồn khoáng sản thiết yếu phức tạp và khó thực hiện hơn rất nhiều. Tuy nhiên, việc độc lập nguồn cung đang ngày càng trở nên cấp thiết đối với các nhà sản xuất phương Tây, khi khoáng sản thiết yếu tiếp tục là công cụ gây sức ép của Trung Quốc trong chiến tranh thương mại với Mỹ. 

Tổng quan về sự thống trị khoáng sản thiết yếu của Trung Quốc

Trung Quốc hiện đang thống trị hoạt động chế biến và tinh luyện nhiều vật liệu nút thắt (đất hiếm, graphite, cobalt), và mức độ thống trị này chỉ gia tăng trong những năm gần đây. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế, thị phần trung bình của ba quốc gia tinh luyện đứng đầu đã tăng từ khoảng 82% (2020) lên 86% (2024) trong bốn năm qua, trong đó Trung Quốc dẫn đầu về tinh luyện đất hiếm, graphite và cobalt.

‍

Riêng với đất hiếm, Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ ghi nhận Mỹ đã nhập khẩu khoảng 70% hợp chất và kim loại liên quan đến đất hiếm từ Trung Quốc trong giai đoạn 2020–2023. Văn phòng Kiểm toán Chính phủ Hoa Kỳ cũng chỉ ra rằng Trung Quốc là quốc gia duy nhất có năng lực chế biến ở mọi giai đoạn của chuỗi cung ứng nam châm neodymium-sắt-bo (NdFeB). Những nam châm này là thành phần cốt lõi trong động cơ xe điện, tua-bin gió, robot công nghiệp và nhiều công nghệ tiên tiến khác đang được ưa chuộng. 

Trung Quốc cũng không ngại dùng lợi thế thống trị khoáng sản thiết yếu như một công cụ trên thị trường địa chính trị toàn cầu. Vào tháng 7/2023, Trung Quốc áp dụng yêu cầu cấp phép xuất khẩu đối với gallium và germanium. Sau đó, tháng 12/2024, Trung Quốc cấm xuất khẩu các mặt hàng “lưỡng dụng” sang Mỹ, trong đó có gallium, germanium, antimon và các vật liệu “siêu cứng” khác. Chỉ hai tháng sau, vào tháng 2/2025, Trung Quốc lặng lẽ công bố sẽ yêu cầu giấy phép xuất khẩu bổ sung đối với nhiều khoáng sản và toàn bộ sản phẩm dẫn xuất như tungsten, tellurium, bismuth, indium và molybdenum. Dù hạn chế xuất khẩu lần này không chỉ nhắm vào Mỹ, động thái này được xem như đòn đáp trả các biện pháp kiểm soát xuất khẩu bán dẫn và công nghệ AI mà Trung Quốc cho là hà khắc từ Mỹ. 

Ford đóng cửa nhà máy do thiếu khoáng sản

Tháng 5/2025, Ford xác nhận tạm thời đóng cửa một nhà máy do thiếu hụt nam châm đất hiếm giữa bối cảnh Trung Quốc siết chặt kiểm soát xuất khẩu. Sự kiện này cho thấy chỉ một nút thắt then chốt trong chuỗi cung ứng cũng có thể làm gián đoạn hoạt động của một nhà sản xuất trị giá hàng tỷ đô la. 

Việc Ford phải tạm dừng hoạt động tiếp tục nhấn mạnh mức độ dễ bị tổn thương của các nhà sản xuất Mỹ trước các rủi ro gián đoạn chuỗi cung ứng khoáng sản thiết yếu. Nhà máy bị ảnh hưởng, chuyên sản xuất linh kiện cho xe điện, phụ thuộc lớn vào nam châm đất hiếm nhập từ Trung Quốc – vật liệu thiết yếu cho động cơ xe điện, tua-bin gió và công nghệ quốc phòng. Khi giấy phép xuất khẩu bị chậm và giá cả leo thang, Ford buộc phải dừng sản xuất hàng tuần liền, gây ngưng trệ lao động và trì hoãn nhiều đơn hàng trong dải sản phẩm xe điện. Hậu quả lan rộng ra toàn ngành ô tô, nhà cung cấp phải vất vả tìm nguồn thay thế và nhiều chuyên gia cảnh báo rằng nếu tình trạng thiếu hụt kéo dài thì giá thành cho người tiêu dùng chắc chắn sẽ tăng.

Việc Ford phải đóng cửa nhà máy cho thấy mức độ dễ bị tổn thương của các nhà sản xuất Mỹ trước gián đoạn chuỗi cung ứng khoáng sản thiết yếu.

Khủng hoảng này đã nhanh chóng thu hút sự chú ý từ Washington. Chính quyền Trump lập tức can thiệp với các biện pháp khẩn cấp, trong đó có việc kích hoạt Đạo luật Sản xuất Quốc phòng và thúc đẩy nhanh các chương trình sản xuất đất hiếm nội địa nhằm giảm phụ thuộc vào chuỗi cung ứng từ Trung Quốc.

Bức tranh về sự phụ thuộc

Trong khi Mỹ và các đồng minh tăng cường đầu tư vào năng lực sản xuất khoáng sản trong nước, ngay cả kịch bản lạc quan nhất cũng chỉ ra rằng công suất sản xuất thực tế của các chuỗi cung ứng này vẫn phải nhiều năm nữa mới thành hình. Trong khi đó, Trung Quốc lập kỷ lục xuất khẩu nam châm đất hiếm vào năm 2024 (58.152 tấn), tiếp tục cho thấy sự phụ thuộc toàn cầu vào nguồn cung và giấy phép xuất khẩu của Trung Quốc. 

Nếu Trung Quốc tiếp tục hạn chế quyền tiếp cận — hoặc chỉ đơn giản là làm chậm duyệt giấy phép xuất khẩu — các nhà sản xuất phương Tây sẽ lập tức chịu tác động. Những hệ quả kéo theo có thể bao gồm giá cả tăng đột biến, không đáp ứng tiến độ sản xuất, khiếu nại từ khách hàng và tình trạng ngừng dây chuyền sản xuất.

Doanh nghiệp có thể làm gì để giảm rủi ro?

Có nhiều thang mức giải pháp mà các doanh nghiệp có thể triển khai để giảm rủi ro khoáng sản thiết yếu. Dưới đây là ba biện pháp chính giúp doanh nghiệp giảm thiểu hiệu quả rủi ro liên quan đến khoáng sản thiết yếu: 

1. Lập bản đồ sử dụng khoáng sản thiết yếu với bản khai vật liệu đầy đủ (FMDs)

• Thu thập bản khai vật liệu đầy đủ (FMDs): Việc này có thể trở nên quá tải nếu doanh nghiệp của bạn có nhiều sản phẩm với hàng ngàn linh kiện. Vì vậy, chúng tôi khuyến nghị tập trung vào các linh kiện quan trọng nhất trước.
• Xây dựng quy trình yêu cầu chuẩn hóa: Tạo mẫu biểu và quy trình liên hệ chuẩn để gửi tới nhà cung cấp yêu cầu FMDs định kỳ. Những tài nguyên này sẽ giúp doanh nghiệp nắm bắt tổng thể sự phụ thuộc về khoáng sản và hóa chất.
• Kiểm tra dữ liệu của bạn để phát hiện thiếu sót: Dù doanh nghiệp đã có một số thông tin FMDs, dữ liệu có thể lỗi thời, chưa đầy đủ hoặc không chính xác. Cần phát hiện các lỗ hổng để tập trung hoàn thiện bức tranh tổng thể về rủi ro chuỗi cung ứng. 

2. Lập bản đồ linh kiện với vật liệu hạn chế để đánh giá rủi ro tổng thể

• Lập bản đồ vật liệu bị hạn chế: Thu thập và phân tích dữ liệu vật liệu để xác định linh kiện, cụm lắp ráp nào chứa gallium, germanium, đất hiếm hoặc nguyên tố thuộc diện kiểm soát. Tập trung vào các linh kiện tối quan trọng để xây dựng cái nhìn tổng quan về sự phụ thuộc vật liệu của doanh nghiệp.
• Đánh giá tác động theo linh kiện: Xác định vật liệu hạn chế nào gây rủi ro lớn nhất cho sản xuất hoặc cam kết với khách hàng, thông qua vai trò của chúng trong các cụm lắp ráp chính và mức độ dễ bị tổn thương trước gián đoạn chuỗi cung ứng hoặc thay đổi về quy định.
• Mô phỏng các kịch bản quy định: Chạy các phân tích “Nếu-thì” để hiểu rõ tác động tiềm ẩn của quy định hạn chế khoáng sản hoặc các rủi ro khác đối với chuỗi cung ứng. Kết quả từ việc lập kịch bản sẽ hỗ trợ triển khai các biện pháp chủ động quản trị rủi ro như tìm nguồn thay thế, dự trữ, hoặc thậm chí đổi mới sản phẩm. 

3. Xác định cơ hội thay thế linh kiện trong thiết kế sản phẩm

• Dịch chuyển sang khu vực không bị hạn chế: Xác định, ưu tiên nhà cung cấp có nguồn khoáng sản thiết yếu từ các khu vực không bị kiểm soát xuất khẩu để đảm bảo chuỗi cung ứng liên tục. Tuy nhiên, giải pháp này không hề đơn giản vì các công ty Trung Quốc nắm cổ phần ở nhiều mỏ trên toàn cầu, kể cả châu Phi, Nam Mỹ và nguồn này có thể không ổn định như bề ngoài. Nếu có thể, việc đảm bảo nguồn cung từ nhà cung cấp không liên quan đến doanh nghiệp Trung Quốc là phương án an toàn nhất để duy trì liên tục chuỗi cung ứng. 
• Tìm nguồn linh kiện không chứa vật liệu hạn chế: Làm việc với nhóm kỹ thuật và thu mua để chứng nhận linh kiện loại trừ gallium, germanium, đất hiếm hoặc các nguyên tố thuộc diện kiểm soát khỏi thiết kế của doanh nghiệp.
• Thẩm định và thử nghiệm sớm các lựa chọn thay thế: Đánh giá, thử nghiệm và chứng nhận linh kiện thay thế ngay từ giai đoạn thiết kế để đảm bảo đáp ứng đủ yêu cầu về hiệu năng, độ tin cậy và tuân thủ. 

Khoáng sản thiết yếu đã trở thành ưu tiên quản lý rủi ro

Việc theo dõi khoáng sản thiết yếu là yêu cầu thiết yếu để quản lý rủi ro hiệu quả trong chuỗi cung ứng phức tạp hiện nay. Nếu không có khả năng minh bạch về vị trí vật liệu hạn chế hoặc rủi ro cao trong sản phẩm, doanh nghiệp gần như không thể phòng ngừa trước gián đoạn, tuân thủ các quy định thay đổi hoặc lập kế hoạch thay thế. Chủ động lập bản đồ nguyên vật liệu, đánh giá tác động và mô phỏng các kịch bản quy định sẽ giúp các doanh nghiệp đưa ra quyết định tìm nguồn cung ứng sáng suốt hơn. Những quyết định này từ đó sẽ giảm thiểu gián đoạn, tăng cường tuân thủ quy định và xây dựng chuỗi cung ứng vững vàng hơn trước các biến động địa chính trị và thị trường.

Nền tảng quản lý rủi ro chuỗi cung ứng (SCRM) của Z2Data cung cấp các tính năng giúp doanh nghiệp nhận diện điểm dễ tổn thương liên quan đến khoáng sản thiết yếu và đất hiếm (REE). Công cụ lập bản đồ chuỗi cung ứng chuyên sâu của Z2Data cho phép đi sâu nhiều tầng, giúp doanh nghiệp thấy rõ nguồn cung cấp trực tiếp của mình lấy hàng từ đâu và sự phụ thuộc địa lý đối với các vật liệu trọng yếu. Thêm vào đó, với chuyên môn từ đội ngũ hỗ trợ của Z2Data, doanh nghiệp có thể hiểu rõ hơn vai trò của Trung Quốc trong chuỗi cung ứng khoáng sản của mình cũng như các lựa chọn thay thế khả thi nhất. 

Để tìm hiểu thêm về Z2Data và cách phân tích khoáng sản thiết yếu của Z2Data giúp doanh nghiệp nhận diện sớm rủi ro tiềm ẩn và các nút thắt trong chuỗi cung ứng, hãy dùng thử miễn phí cùng chuyên gia sản phẩm của chúng tôi.