Kryzys minerałów krytycznych – niewiele firm jest na to gotowych 

Najważniejsze informacje z artykułu:

• Chiny już dominują w zakresie przetwarzania i rafinacji wielu kluczowych surowców (metali ziem rzadkich, grafitu, kobaltu), a ich przewaga tylko wzrosła w ostatnich latach. 
• Chociaż USA i ich sojusznicy intensyfikują inwestycje w krajową produkcję minerałów, nawet najbardziej optymistyczne prognozy wskazują, że znacząca zdolność produkcyjna dla tych łańcuchów dostaw jest oddalona o lata. Tymczasem Chiny ustanowiły rekord eksportu magnesów z metali ziem rzadkich w 2024 roku, potwierdzając globalne uzależnienie od produkcji chińskiej i wymaganych przez nią licencji. 
• Istnieje szerokie spektrum działań, które firmy mogą podjąć w celu ograniczenia ryzyka związanego z minerałami krytycznymi. Należą do nich pozyskiwanie pełnych deklaracji materiałowych (FMD – Full Material Declarations) dla lepszego zrozumienia zależności od surowców krytycznych; mapowanie łańcucha dostaw na poziomie materiałów, aby zidentyfikować zależności geograficzne; oraz opracowywanie alternatywnych formuł eliminujących wysokiego ryzyka minerały z produktów. 

Wiele firm stara się ograniczać swoją zależność od Chin, pozyskując komponenty z innych rynków, takich jak Brazylia, Malezja czy Turcja. Jednak niewielu podejmuje działania wobec innej, jeszcze bardziej istotnej zależności: minerałów krytycznych.

W przeciwieństwie do produkcji komponentów, zerwanie zależności od źródeł minerałów krytycznych jest znacznie bardziej złożone i trudne. Jednak dla zachodnich producentów dążenie do niezależności staje się coraz bardziej konieczne, ponieważ minerały krytyczne pozostają argumentem przetargowym Chin w wojnach handlowych z USA. 

Przegląd dominacji Chin na rynku minerałów krytycznych

Chiny już dominują w zakresie przetwarzania i rafinacji wielu „wąskich gardeł” materiałowych (metale ziem rzadkich, grafit, kobalt), a ich udział jeszcze wzrósł w ostatnich latach. Według Międzynarodowej Agencji Energetycznej, średni udział trzech czołowych krajów w globalnej rafinacji wzrósł z ok. 82% (2020) do 86% (2024), z Chinami jako liderem w rafinacji metali ziem rzadkich, grafitu i kobaltu.

‍

W odniesieniu do metali ziem rzadkich, U.S. Geological Survey wskazał, że w latach 2020–2023 USA importowały ok. 70% związków i metali ziem rzadkich z Chin. Z kolei U.S. Government Accountability Office podkreślił, że Chiny są jedynym państwem posiadającym zdolność przetwarzania na każdym etapie łańcucha dostaw magnesów neodym-żelazo-boron (NdFeB). Magnesy te zasilają napędy silników pojazdów elektrycznych, turbiny wiatrowe, roboty przemysłowe i inne zaawansowane technologie.

Chiny nie ukrywają wykorzystywania swojej przewagi w dziedzinie minerałów krytycznych jako narzędzia na arenie geopolitycznej. W lipcu 2023 roku Chiny wprowadziły wymogi licencyjne na eksport gallu i germanu. Następnie, w grudniu 2024 roku, zakazały eksportu tzw. produktów o podwójnym zastosowaniu do Stanów Zjednoczonych, na liście których znalazły się gall, german, antymon i inne materiały „supertwarde”. Zaledwie dwa miesiące później, w lutym 2025 roku, ogłoszono wprowadzenie wymogu licencji eksportowej na kolejne minerały i wszystkie ich pochodne: wolfram, tellur, bizmut, ind i molibden. Choć najnowsze ograniczenie nie było skierowane wyłącznie przeciw USA, jest odpowiedzią na – zdaniem Chin – restrykcyjną politykę eksportową dotyczącą półprzewodników i sztucznej inteligencji prowadzoną przez Stany Zjednoczone. 

Przymusowe wstrzymanie produkcji w Fordzie przez brak minerałów

W maju 2025 roku Ford potwierdził czasowe zamknięcie zakładu z powodu braku magnesów ziem rzadkich w obliczu zaostrzających się chińskich kontroli eksportu. Sytuacja ta pokazała, jak jeden krytyczny wąski punkt w łańcuchu dostaw może zatrzymać działalność producenta wartego miliardy dolarów. 

Wstrzymanie produkcji przez Forda dobitnie uwidoczniło podatność amerykańskich producentów na zakłócenia w łańcuchu dostaw minerałów krytycznych. Zamknięty zakład produkował komponenty do pojazdów elektrycznych, bazując głównie na magnesach ziem rzadkich pozyskiwanych z Chin – materiałach kluczowych do napędów EV, turbin wiatrowych czy technologii obronnych. Gdy wydawanie licencji eksportowych zwolniło, a ceny gwałtownie wzrosły, Ford został zmuszony do wstrzymania produkcji na kilka tygodni, co odbiło się na pracownikach i opóźniło dostawy pojazdów elektrycznych. Efekt domina objął cały sektor motoryzacyjny – dostawcy poszukiwali alternatywnych źródeł, a analitycy ostrzegali, że dłuższy niedobór może podnieść koszty dla konsumentów.

Wstrzymanie produkcji przez Forda dobitnie uwidoczniło podatność amerykańskich producentów na zakłócenia w łańcuchu dostaw minerałów krytycznych.

Sytuacja szybko przyciągnęła uwagę administracji w Waszyngtonie. Administracja Trumpa natychmiast wdrożyła działania awaryjne, m.in. uruchomiła Defense Production Act oraz przyspieszyła inicjatywy na rzecz krajowej produkcji metali ziem rzadkich, by zmniejszyć zależność od chińskich łańcuchów dostaw.

Obraz uzależnienia

Chociaż USA i ich sojusznicy zwiększają inwestycje w krajowe wydobycie minerałów, nawet najbardziej optymistyczne prognozy wskazują, że istotny wzrost mocy produkcyjnych w tych łańcuchach dostaw to kwestia lat. Tymczasem Chiny ustanowiły rekord eksportu magnesów ziem rzadkich w 2024 roku (58 152 t), co podkreśla globalne uzależnienie od produkcji oraz licencji chińskich. 

Jeśli Chiny jeszcze bardziej ograniczą dostęp albo opóźnią wydawanie licencji, efekt dla produkcji w krajach Zachodu będzie natychmiastowy. Konsekwencje mogą obejmować gwałtowny wzrost cen, opóźnienia w realizacji zamówień, eskalacje ze strony klientów i przestoje linii produkcyjnych.

Jak firmy mogą ograniczyć swoje ryzyko?

Firmy mogą wdrożyć różnorodne działania, aby ograniczyć ryzyko związane z minerałami krytycznymi. Oto trzy kluczowe sposoby skutecznego zarządzania tym ryzykiem: 

1. Mapowanie wykorzystania minerałów krytycznych poprzez pełne deklaracje materiałowe (FMD)

• Pozyskiwanie pełnych deklaracji materiałowych (FMD): Dla firm posiadających wiele produktów i tysiące komponentów to zadanie może wydawać się przytłaczające. Zalecamy więc skoncentrowanie się w pierwszej kolejności na najbardziej krytycznych komponentach.
• Opracowanie standardowego procesu zapytań: Warto przygotować wzorce i procedury kontaktu z dostawcami, służące regularnemu pozyskiwaniu FMD. Zasoby te pozwolą zrozumieć pełną skalę zależności materiałowych i chemicznych.
• Audytowanie danych pod kątem braków: Firmy mogą mieć już częściowe informacje FMD, jednak często są nieaktualne, niepełne lub niewiarygodne. Konieczna jest identyfikacja takich luk, by uzupełnić rzeczywisty obraz ryzyka w łańcuchu dostaw. 

2. Mapowanie komponentów względem materiałów kontrolowanych pod kątem pełnej oceny ryzyka

• Mapowanie materiałów objętych ograniczeniami: Zbieranie i analiza danych materiałowych pozwalają zidentyfikować, które komponenty/zestawy zawierają gall, german, metale ziem rzadkich lub inne kontrolowane pierwiastki. Kluczowe jest skoncentrowanie się najpierw na komponentach o największym znaczeniu, by jasno określić zależności materiałowe.
• Ocena wpływu według komponentu: Należy ustalić, które materiały ograniczone stanowią dla produkcji lub zobowiązań wobec klientów największe ryzyko, poprzez ocenę ich roli w głównych zespołach oraz ekspozycji na zakłócenia podażowe lub regulacyjne.
• Modelowanie scenariuszy regulacyjnych: Przeprowadzenie analiz „co-jeśli”, by ocenić wpływ ograniczeń surowcowych lub innych ryzyk regulacyjnych na łańcuch dostaw. Uzyskane wyniki mogą być podstawą proaktywnych działań, takich jak alternatywne źródła pozyskania, magazynowanie zapasów lub odświeżenie projektu produktu. 

3. Wskazanie możliwości wyboru alternatywnych rozwiązań projektowych

• Zwiększenie udziału regionów nieobjętych restrykcjami: Warto wytypować dostawców pozyskujących minerały krytyczne z krajów, które nie są objęte ograniczeniami eksportowymi, by utrzymać ciągłość dostaw. W praktyce jednak nawet w przypadku źródeł spoza Chin – np. w Afryce czy Ameryce Południowej – firmy chińskie często posiadają udziały w kopalniach, a lokalne źródła mogą być mniej stabilne niż się wydaje. Optymalnie, jeśli to możliwe, należy pozyskiwać surowce wyłącznie od dostawców bez powiązań z kapitałem chińskim.
• Pozyskiwanie komponentów bez materiałów ograniczonych: Współpraca z zespołami inżynieryjnymi i zakupowymi pozwala kwalifikować komponenty, które eliminują gall, german, metale ziem rzadkich lub inne ograniczone pierwiastki z projektów.
• Wstępna kwalifikacja i testowanie zamienników: Weryfikacja, testowanie i certyfikacja zamiennych komponentów na wczesnym etapie procesu projektowego, by upewnić się, że spełniają wymagania pod względem wydajności, niezawodności i zgodności. 

Minerały krytyczne jako priorytet w zarządzaniu ryzykiem

Monitorowanie minerałów krytycznych jest dziś niezbędne dla skutecznego zarządzania ryzykiem w złożonych łańcuchach dostaw. Bez pełnej widoczności materiałów ograniczonych lub wysokiego ryzyka w produktach, nie da się z wyprzedzeniem przewidzieć zakłóceń, spełnić wymagań prawnych czy wdrożyć strategii substytucji. Proaktywne mapowanie materiałów, ocena ich wpływu i modelowanie scenariuszy regulacyjnych umożliwiają podejmowanie świadomych decyzji zakupowych. Dzięki temu firmy ograniczą zakłócenia, wzmocnią zgodność z przepisami oraz zbudują bardziej odporny łańcuch dostaw w warunkach niepewności geopolitycznej i rynkowej.

Platforma do zarządzania ryzykiem w łańcuchu dostaw (SCRM) Z2Data umożliwia organizacjom dogłębną analizę podatności na minerały krytyczne i metale ziem rzadkich. Kompleksowe mapowanie łańcucha dostaw w Z2Data pozwala prześledzić poziomy wieloszczeblowe i zobaczyć, od kogo zaopatrują się bezpośredni dostawcy oraz jakie są zależności geograficzne dla kluczowych materiałów. Dodatkowo, dzięki wsparciu ekspertów Z2Data, firmy mogą lepiej zrozumieć rolę Chin w łańcuchach dostaw minerałów, jak również dostępne opcje alternatywnych źródeł. 

Aby dowiedzieć się więcej o Z2Data i o tym, jak jej analizy dotyczące minerałów krytycznych mogą pomóc Państwa organizacji w identyfikacji ekspozycji na ryzyko i krytycznych wąskich gardeł, umów bezpłatny okres próbny z jednym z naszych ekspertów ds. produktu.