:quality(85))
Makalenin Öne Çıkanları:
- Özet: Ön uç üretiminde gerileme yaşanmasına rağmen, ABD hâlâ Nvidia, Broadcom ve Intel gibi dünyanın en büyük yarı iletken firmalarına ev sahipliği yapıyor. Trump yönetiminin son dönemde attığı sanayi politikası adımları, bu firmaların hem ABD ekonomisi hem de ülkenin jeopolitik konumlanması açısından ne kadar kritik olduğunu bir kez daha gösteriyor.
- 2020’lerin ilk birkaç yılında istikrarlı büyüme gösteren yarı iletken pazarı, şimdi 2030 yılına kadar trilyon dolarlık bir endüstriye ulaşması beklenen bir ivme kazanmış durumda.
- ABD yonga üretimi son birkaç on yılda istikrarlı şekilde azalarak bugün küresel arzın yalnızca %12’sini oluşturuyor. Buna rağmen ABD, yonga tasarımı, Ar-Ge ve üretim ekipmanlarında liderliğini sürdürüyor.
- Geçtiğimiz yılki yapay zeka dalgasını takip edenler için şaşırtıcı olmayacak şekilde, yonga tasarımcısı Nvidia şu anda ABD'deki en büyük yarı iletken firması ve dünyanın en değerli şirketlerinden biri.
Yarı iletkenler, günümüzün hiper-bağlantılı toplumunda merkezi bir unsur haline geldi. Şu anda yaklaşık 100 milyar yarı iletken aktif kullanılıyor; yani dünya üzerindeki her bir kişi başına neredeyse 19 adet yarı iletken düşüyor.
Küresel çapta onlarca sektör için giderek artan kritik öneme ve giderek daha fazla askeri/savunma uygulamasında belirleyici rol üstlenmelerine bakıldığında, bu cihazların üretildiği endüstrideki hızlı büyüme şaşırtıcı değil. 2021’de küresel gelirde 550 milyar doları aşan bir rekor kıran küresel yarı iletken pazarı, önümüzdeki on yıl boyunca yıllık %6'nın üzerinde bileşik büyüme oranı gösterecek şekilde öngörülüyor. Birçok analize göre, 2030 itibarıyla trilyon dolarlık bir endüstri olmaya doğru emin adımlarla ilerliyor.
Bu hızlı büyümede, Biden yönetiminin 2022’de kabul ettiği CHIPS and Science Act büyük bir itici güç oluyor. ABD, bir dönem çip üretiminde tartışmasız liderdi—1990’da ABD’li firmalar dünya çapındaki yarı iletkenlerin %37’sini üretiyordu; bugün ise bu oran yaklaşık %12'ye (ve en gelişmiş çipler üretilemiyor) gerilemiş durumda. Yarı iletken firmalarına 53 milyar dolar teşvik sağlayan bu kapsamlı yasa, ABD topraklarında üretim ve kapasite artırımı yatırımlarında özel sektörün ciddi bir atılım başlatmasını sağladı. Semiconductor Industry Association (SIA) verilerine göre, 2020’den bu yana ABD’de yonga üretimine 600 milyar doları aşan özel sektör yatırımı yapıldı.
Mevcut Trump yönetimi, yakın dönemde CHIPS Act’in etkisini karmaşıklaştırsa da ABD’nin yarı iletken üretim alanında tekrar atılım yapma isteğini yavaşlatma yönünde bir irade göstermiyor. Yönetimin Intel’de %10 hisse sahibi olma kararı, federal hükümetin bu yerli endüstriyi desteklemek ve büyümesini hızlandırmada daha güçlü bir rol üstlenmek istediğinin net bir göstergesidir.
Peki, ABD’de liderliğini sürdüren başlıca yarı iletken şirketleri hangileri? Aşağıda, ABD’de gelirlerine göre en büyük yarı iletken firmalarını sıralıyoruz.
1. Nvidia
- Gelir: $165 milyar (TTM)
- Net Gelir: $86,6 milyar (TTM)
- Piyasa Değeri: $4,15 trilyon
- Borsa: Nasdaq
- Büyüklük: 26.000 çalışan
- Merkez: Santa Clara, CA
- ABD Üretim Sahaları: Fabless
- Üretim Düğümü Aralığı: Yok
Dünyanın En Değerli Şirketi mi?
Nvidia’nın yarı iletken sektöründeki muazzam yükselişine tanık olmak etkileyici. Şirket, öyle hızlı büyüdü ki mevcut TTM geliri, 2023'e göre sadece iki yılda altı kattan fazla arttı. Yonga üreticisinin son çeyrekteki geliri neredeyse 47 milyar dolara ulaştı—bir yıl öncesine göre %50'nin üzerinde bir artış—ve bazı analistlere göre ABD’nin en değerli şirketi olma yolunda gerçek bir aday.
Nvidia'nın GPU’ları, üretken yapay zeka, büyük dil modelleri (LLM) ve makine öğrenimi için ideal, güçlü işlemcilerden oluşuyor. On binlerce şirket halihazırda ileri bilişim ve yapay zeka çözümlerinde bu öncü çipleri kullanıyor. Nvidia, çip üretimini dışarıya yaptırdığı fabless iş modeli sayesinde, CHIPS Act’ten büyük oranda yararlanmadı. Ancak sektör lideri çip tasarımcısı, yakın zamanda ABD hükümetiyle Çin’e satılan bazı yapay zeka çiplerinden elde edilen gelirin %15’ini paylaşmayı içeren bir anlaşma imzaladı.
2. Broadcom Inc.
- Gelir: $57 milyar (TTM)
- Net Gelir: $13,2 milyar (TTM)
- Piyasa Değeri: $1,4 trilyon
- Borsa: Nasdaq
- Büyüklük: 20.000 çalışan
- Merkez: Palo Alto, CA
- ABD Üretim Sahaları: Fabless
- Üretim Düğümü Aralığı: Yok
Profili Yüksek Müşterilere Sahip Fabless Firma
Silicon Valley’in kalbinde yer alan çok uluslu bir şirket olan Broadcom, ağırlıklı olarak fabless tasarımcı olarak faaliyet gösteriyor ve çok çeşitli yarı iletken ürün portföyüne sahip. Şirketin ürün yelpazesinde ethernet anahtarlama entegre devreleri, ağ adaptörleri, RAID denetleyicileri ve IBM, Dell, Motorola, Nintendo gibi profili yüksek müşteriler tarafından kullanılan daha birçok cihaz bulunuyor. 2023'te Broadcom, uzun süredir tedarikçisi olduğu Apple ile milyarlarca dolar değerinde bir anlaşma imzalayarak bu şirkete 5G radyo frekansı bileşenlerinin, film bulk akustik rezonatör filtrelerin ve kablosuz bağlantı çözümlerinin tedarikini üstlendi.
Broadcom son dönemde, ASIC olarak bilinen özel çipler alanında da önemli bir tedarikçi olmaya odaklandı. Google ve Meta ile yapılan geniş ölçekli anlaşmalar, finansal analistlere göre şirketin yıllık ASIC geliri potansiyelini 9 milyar doların üzerine taşıyabilir.
3. Intel
- Gelir: $53 milyar (TTM)
- Net Gelir: -20,5 milyar (TTM)
- Piyasa Değeri: $107 milyar
- Borsa: Nasdaq
- Büyüklük: 125.000 çalışan
- Merkez: Santa Clara, CA
- ABD Üretim Sahaları: 12
- Üretim Düğümü Aralığı: 7-65 nm
Zor Bir Dönemde ABD’li Bir Yarı İletken Devi
1968’de lojik devreler ve bellek çipleri üreticisi olarak kurulan Intel, yarım asrı aşkın süredir dünyanın en büyük yarı iletken firmalarından birine dönüştü. 100.000’in üzerinde çalışanı ve 65 ülkede faaliyeti olan şirket, grafik işlemci birimleri (GPU), sistem-çip-üzerinde (SOC) ve flaş bellek dâhil olmak üzere çok çeşitli çip üretmektedir. Intel’in merkezi işlemci birimleri (CPU), hepsi şirketin amiral gemisi Intel Core çatısı altında, Dell, Lenovo, HP gibi major müşteriler tarafından kullanılmaktadır.
Mart 2024’te Intel, CHIPS Act kapsamında toplam 8,5 milyar dolar hibe ve ek 11 milyar dolar kredi aldı. Bu büyük fon desteği Arizona kampüsünde iki yeni fab ve Ohio’da, önceden bir yarı iletken ekosistemi olmayan bölgede iki yeni fab kurulmasına ayrılacak. Duyurulan dört fab da en ileri teknoloji üretim düğümlerinde üretim yapacak.
Santa Clara merkezli çip üreticisi, Trump yönetiminin yeni sanayi stratejisinde de yer almaya başladı. Ağustos sonunda, ABD hükümetinin şirkette hisse sahibi olduğunu hem Intel hem de Başkan Trump ayrı açıklamalarla duyurdu. Anlaşmayla hibe destekleri %10’luk doğrudan devlet ortaklığına dönüştü.
4. Qualcomm
- Gelir: $43,2 milyar (TTM)
- Net Gelir: $11,6 milyar
- Piyasa Değeri: $170 milyar
- Borsa: Nasdaq
- Büyüklük: 50.000 çalışan
- Merkez: San Diego, CA
- ABD Üretim Sahaları: Fabless
- Üretim Düğümü Aralığı: Yok
Snapdragon Üreticisi Pazar Payını Artırıyor
1985’te kurulan ve merkezi San Diego’da bulunan Qualcomm, bu listede yer alan ender holding şirketlerinden biridir. Cep telefonu bağlantı teknolojisi alanındaki çalışmalarıyla öne çıkan firma, zaman içinde ürün portföyünü Nesnelerin İnterneti (IoT) odaklı yazılımlardan yarı iletken üretimine kadar çeşitlendirdi. 2000’li yıllarda Qualcomm, fabless yarı iletken üretimi modeline geçiş yaptı ve GlobalFoundries, Samsung Electronics, Amkor Technology gibi şirketlere üretim yaptırmaya başladı.
Qualcomm’un en popüler çipleri arasında, hem dizüstü ve masaüstü bilgisayarlarda hem de dünyadaki en gelişmiş ve en çok satan Android akıllı telefonlarda kullanılan güçlü sistem-çip-üzerinde Snapdragon işlemciler bulunuyor. Son yıllarda şirket, büyüyen “yazılımla tanımlı araçlar” alanında önemli bir atılım yaptı. Snapdragon Digital Chassis adını taşıyan teknoloji paketi sayesinde dijital bağlantı, otonom sürüş ve panoramik ekran fonksiyonları BMW, Mercedes-Benz ve Volvo dâhil birçok otomotiv markasının son modellerine entegre edildi.
5. Applied Materials
- Gelir: $28 milyar (TTM)
- Net Gelir: $6,8 milyar (TTM)
- Piyasa Değeri: $124,5 milyar
- Borsa: Nasdaq
- Büyüklük: 34.000 çalışan
- Merkez: Santa Clara, CA
- ABD Üretim Sahaları: Yok
- Üretim Düğümü Aralığı: Yok
ABD'nin Çip Üretim Ekipmanında Dev İsmi
Dünyanın önde gelen yarı iletken imalat ekipmanları, servisleri ve yazılımları tedarikçilerinden biri olan Applied Materials, küresel çip üretim ekosisteminde kritik bir rol üstleniyor. Şirketin başlıca müşterileri arasında Taiwan Semiconductor Manufacturing Company (TSMC), Intel ve Samsung yer almakta, gelişmiş proses teknolojisi ürünleri elektronik, IoT cihazları ve bulut bilişim gibi alanlara güç veren birçok ileri düzey çipin üretiminde kullanılmaktadır. Ayrıca şirket, televizyon, bilgisayar ve akıllı telefonlar için düz panel ekran üretiminde gerek duyulan ekipman ve sistemleri de üretiyor.
2023 yılında Applied Materials, ABD Adalet Bakanlığı’nın cezai soruşturmasına konu oldu. Şirkete, yüz milyonlarca dolar değerinde üretim ekipmanını Semiconductor Manufacturing International Corporation (SMIC)’a ihraç ederek ihracat kontrollerini ihlal ettiği iddia edildi. Kısmen devlet destekli olan ve Çin’in en büyük çip üreticisi olan SMIC, ABD’nin 2022’den bu yana çeşitli ihracat kısıtlamalarına tabi olan hedef şirketlerinin başında yer alıyor. Söz konusu kontroller, 2023’te yeni ve genişletilmiş kurallarla güncellendi ve Çinli şirketlere ileri düzey üretim ekipmanının gönderimini daha fazla kısıtlamak için açıkları kapatmaya ve farklı yollarla yasa etrafından dolanılmasını önlemeye odaklandı. Applied Materials, SMIC’in Güney Kore’deki bir iştirakine, Çinli şirketin ABD Ticaret Bakanlığı’nın Entity Listesine eklenmesinin ardından 2021 ve 2022 yıllarında yapılan sevkiyatlar nedeniyle mercek altında.
6. Advanced Micro Devices (AMD)
- Gelir: $29,6 milyar (TTM)
- Net Gelir: $2,7 milyar (TTM)
- Piyasa Değeri: $260 milyar
- Borsa: Nasdaq
- Büyüklük: 26.000 çalışan
- Merkez: Santa Clara, CA
- ABD Üretim Sahaları: Fabless
- Üretim Düğümü Aralığı: Yok
Çin’e Yapay Zeka Çipi Satışının Bedeli
Başlangıçta mikroişlemci, grafik işlemci ve çeşitli yarı iletken cihazlara odaklanan bir çip üreticisi olarak kurulan AMD, 2009’da New York merkezli GlobalFoundries’in kuruluşuyla üretim kolunu ayırdı. Günümüzde tüm üretimini dışarıya yaptıran fabless bir firma olan AMD, tamamen çip tasarımına odaklanabiliyor.
2016’da AMD, radikal şekilde yeniden tasarlanmış yonga mimarisine sahip Ryzen ailesini piyasaya sürdü. Bu üst düzey işlemciler, AMD’nin pazar hâkimiyetini Intel’in Core serisine karşı geri kazanmasına önemli katkı sağladı. Şirket, yakın dönemde ise MI300X GPU serisiyle rekabetin çok yoğun olduğu yapay zeka çipi pazarına resmi olarak giriş yaptı. 150 milyar transistör ve gelişmiş 3D paketleme barındıran bu yeni hızlandırıcıların, büyük dil modeli ve üretken yapay zeka platformlarını çalıştırmak isteyen müşteriler için Nvidia’nın pazar lideri çözümleriyle doğrudan rekabet etmesi bekleniyor.
Nvidia ile birlikte AMD de, belirli MI308 çiplerini Çin’e satmak için gereken ihracat lisansına karşılık, ilgili satışlardan elde edilen gelirin %15’ini ABD hükümetiyle paylaşmayı kabul etti.
7. Micron Technology
- Gelir: $34 milyar (TTM)
- Net Gelir: $6,2 milyar (TTM)
- Piyasa Değeri: $133 milyar
- Borsa: Nasdaq
- Büyüklük: 43.000 çalışan
- Merkez: Boise, ID
- ABD Üretim Sahaları: 2
- Üretim Düğümü Aralığı: 10-30 nm
Yerli Çip Üretiminde Sınır Tanımayan Büyüme
Çip üretimini dışarıya yaptırmayan az sayıdaki Amerikan firmalarından biri olan Micron Technology, DDR5 senkron dinamik rastgele erişimli bellek (SDRAM), CXL bellek genişletme modülleri ve veri merkezleri ve otomotiv sektörü için SSD’ler dâhil olmak üzere lider bellek ve depolama yongaları üreticisidir.
Genel merkezi Boise, ID’de bulunan şirket, Japonya, Tayvan, Malezya ve Çin dahil çok sayıda ülkede üretim tesisleri işletse de, CHIPS Act kapsamındaki güçlü finansman ile ABD’de yeni tesisler kurmaya odaklandı. Federal hükümetten alınan 6 milyar doların üzerindeki hibe ile birlikte, New York/Clay’de yaklaşık 100 milyar dolarlık dev bir projeyle dört yeni fab ve mevcut Boise tesisinde ek bir üretim sahası planlanıyor. Tüm yeni tesislerin inşa sürecinin 2029’a kadar tamamlanması ve faaliyete başlaması hedefleniyor.
8. Texas Instruments
- Gelir: $16,7 milyar (TTM)
- Net Gelir: $5 milyar (TTM)
- Piyasa Değeri: $177 milyar
- Borsa: Nasdaq
- Büyüklük: 34.000 çalışan
- Merkez: Dallas, TX
- ABD Üretim Sahaları: 8
- Üretim Düğümü Aralığı: 45-350 nm
Amerikan Üretiminde Yatırımcı Bir Duayen
Tarihi boyunca genellikle düşük profilli olan yarı iletken sektöründe bile, Texas Instruments neredeyse evlere kadar giren bir isimdir. Şirket, 1954’te ilk ticari silikon transistörü, birkaçı yıl sonra ise Dallas’taki Merkez Araştırma Laboratuvarları'nda çalışan bir mühendisin öncülüğünde entegre devreyi icat eden ekipte yer aldı. Günümüzde TI, 80.000'i aşkın yarı iletken cihaz ve elektronik komponent portföyüne (yükselteçler, mikrodenetleyiciler ve bellek yongaları dâhil) sahiptir. Dünya genelinde on binlerce müşterisi olmakla birlikte, Cisco Systems, Dell, HP ve Apple başlıca küresel partnerlerdir.
Şirket, Utah’ta kapasite artırımı için toplam 11 milyar dolarlık yatırım açıklamasının ardından geçtiğimiz yıl Salt Lake City yakınlarında 300 mm’lik yeni bir yonga fabrikasının temelini attı. Texas Instruments ayrıca Sherman, Teksas’taki mevcut yerleşkede ek dört yeni fab inşa ediyor. Ağustos 2024’te Biden yönetimi, üreticiye CHIPS Act kapsamında 1,6 milyar dolar hibe ve ek 3 milyar dolar kredi verdi—şirketin ABD'deki üretim kabiliyetini artırmaya odaklanan projelerini finanse etmek için hayati bir federal destek.
9. Lam Research
- Gelir: $18,4 milyar (TTM)
- Net Gelir: $5,3 milyar (TTM)
- Piyasa Değeri: $125 milyar
- Borsa: Nasdaq
- Büyüklük: 17.500 çalışan
- Merkez: Fremont, CA
- ABD Üretim Sahaları: Yok
- Üretim Düğümü Aralığı: Yok
Sektörün Liderleriyle Çalışan Fab Ekipmanları Üreticisi
ABD, dünyadaki en büyük yonga fabrikası (wafer fab) ekipmanı üreticilerinden biri olarak, hızlı yükselen ve yıllık neredeyse 100 milyar dolar gelir seviyesine ulaşan kritik bir segmenti temsil ediyor. Applied Materials, Amerika'nın bir numaralı fab ekipmanı firması olarak ilk sırada yer almakla birlikte, Lam Research de küresel yarı iletken üretiminde kilit bir rol üstleniyor.
Fremont, CA merkezli Lam Research, ön uç üretim süreçlerine odaklanan ekipmanlar tasarlayıp üretmektedir. Bunlar arasında wafer temizleme, fotoresist ve plazma aşındırma makineleri bulunuyor. Şirkete göre, “bugün üretilen neredeyse her ileri düzey çip” Lam Research teknolojisi kullanılarak üretiliyor ve müşteri portföyünde TSMC ve Intel gibi devler bulunuyor.
10. Analog Devices
- Gelir: $10,4 milyar (TTM)
- Net Gelir: $1,96 milyar (TTM)
- Piyasa Değeri: $120 milyar
- Borsa: Nasdaq
- Büyüklük: 26.000 çalışan
- Merkez: Wilmington, MA
- ABD Üretim Sahaları: 3
- Üretim Düğümü Aralığı: 28-180 nm
Sinyal İşleme Entegre Devrelerinde Lider
1965’te iki MIT mezunu tarafından kurulan Analog Devices, analog ve dijital sinyal işleme donanımı üretiminde uzmanlaşmış; yükselteç, veri dönüştürücü ve gömülü işlemci gibi ürünlerle tanınıyor. Analog’un birçok entegre devresi, sıcaklık, basınç ve hız gibi gerçek dünya verilerini işleyip elektriksel sinyale dönüştürmek için kullanılıyor ve böylece çok geniş sektörlerde uygulama şansı buluyor. Şirketin dünya genelinde sağlık, üretim, otomotiv, havacılık ve savunma alanlarında faaliyet gösteren 100.000’in üzerinde müşterisi bulunuyor.
Geçen yıl Analog Devices, Beaverton, OR’deki wafer fab üretim tesisini genişletmek için 1 milyar doların üzerinde yatırım yaptı. Bu proje, fabrikadaki temiz oda alanını ve genel üretim kapasitesini özellikle 180 nm ve üzeri teknoloji düğüm boyutlarına sahip cihazlar için ciddi biçimde artıracak.
ABD'li Yonga Üreticilerinin Dinamik Bir Arenadaki Dayanıklılığı
Küresel yarı iletken sanayisinde ABD üstünlüğünün azaldığına dair endişelere rağmen, ABD hala sektörde herhangi bir ülkeden daha fazla pazar payı elde ediyor. Ancak Nvidia ve AMD gibi firmalar fabless iş modelini benimserken, giderek artan sayıda şirket üretim süreçlerini Tayvan, Kore ve Çin’deki dökümhanelere (foundry) kaydırıyor. Sonuç olarak, ABD’li şirketler bu kritik sektörde milyarlar kazanmaya devam ederken, tedarik zincirini ve üretimi Asya merkezli olarak sürdürüyor.
Pandemi sürecinde açıkça görüldüğü gibi, ABD’nin en büyük yonga üreticileri—on binlerce kişiye istihdam sağlayan çok uluslu devler—denizaşırı darboğazlara, tedarik şoklarına ve fab kapanmalarına karşı oldukça hassas. Bunlara Asya’daki jeopolitik belirsizlik, özellikle de Çin’in bölgedeki artan jeopolitik iddiaları gibi başka risk faktörleri de ekleniyor.
Tüm bu kırılganlıklar, ABD’nin yerli üretime dayalı, daha bağımsız ve dayanıklı bir yarı iletken tedarik zinciri oluşturması için yeterli gerekçeyi oluşturuyor. Sektör çok taraflı ve hassas karşılıklı bağımlılıklara sahip bir yapıya bürünse de Amerika'nın en büyük yarı iletken firmaları, hızlı tempolu bu sektörde kendilerini yenilikçi ve teknolojik açıdan yetkin liderler olarak göstermeye devam ediyor. Öte yandan, mevcut Trump yönetimi ve önceki Biden yönetimi, ABD hükümetinin bu şirketlerin başarısı için ne denli yatırım yaptığını net biçimde ortaya koyuyor.
