Czym są POPs?

Trwałe zanieczyszczenia organiczne, szeroko znane jako POPs (persistent organic pollutants), to szeroka kategoria toksycznych substancji chemicznych, które pozostają w środowisku przez długi czas. Odporne na degradację i wykazujące tendencję do bioakumulacji, substancje te mogą negatywnie wpływać na zdrowie ludzi, zwierząt i całych ekosystemów na całym świecie. 

Czym są trwałe zanieczyszczenia organiczne?

Wiele substancji chemicznych, które obecnie klasyfikujemy jako POPs, zostało wytworzonych w dekadach następujących po II wojnie światowej. W okresie dynamicznej industrializacji naukowcy opracowali szereg nowych związków stosowanych do zwalczania chorób, ochrony upraw oraz udoskonalania produktów codziennego użytku. Substancje te – obejmujące pestycydy, herbicydy, czynniki chłodnicze czy plastyfikatory – wydawały się wówczas bardzo korzystne. Pozwalały zwiększyć wydajność rolnictwa, udoskonalić procesy produkcyjne oraz ograniczyć występowanie groźnych infekcji. 

Z czasem jednak naukowcy zaczęli dostrzegać, że związki takie jak polichlorowane bifenyle (PCB) oraz dichlorodifenylotrichloroetan (DDT) wykazywały alarmująco wysoką trwałość w środowisku. Substancje te oraz inne podobne POPs akumulowały się w glebie, wodzie, a nawet w organizmach zwierząt, prowadząc w niektórych przypadkach do nieodwracalnych szkód w populacjach poszczególnych gatunków. Równie niepokojące były dowody na to, że POPs potrafią przemieszczać się na duże odległości z wiatrem i wodą, co skutkowało skażeniem chemicznym nawet w krajach i na kontynentach znacznie oddalonych od miejsc ich pierwotnej produkcji. Ostatecznie naukowcy odkryli obecność POPs w najbardziej odosobnionych, niezamieszkanych regionach Ziemi, w tym na Arktyce i Antarktydzie.

Te związki chemiczne oraz inne podobne POPs akumulowały się w glebie, wodzie oraz w organizmach żywych, w niektórych przypadkach powodując nieodwracalne szkody dla poszczególnych gatunków

Wpływ trwałych zanieczyszczeń organicznych na zdrowie 

Szereg badań prowadzonych na przestrzeni ostatnich dekad dowiodło, że trwałe zanieczyszczenia organiczne stanowią poważne zagrożenie dla zdrowia człowieka. Zgodnie z informacjami EPA, „U ludzi niepożądane skutki zdrowotne w zakresie układu rozrodczego, rozwojowego, behawioralnego, neurologicznego, endokrynologicznego i immunologicznego zostały powiązane z ekspozycją na POPs.”

„U ludzi niepożądane skutki zdrowotne w zakresie układu rozrodczego, rozwojowego, behawioralnego, neurologicznego, endokrynologicznego i immunologicznego zostały powiązane z ekspozycją na POPs.”  

Badanie z 2002 roku wykazało, że osoby przewlekle narażone na POPs w kluczowych okresach rozwojowych doświadczały zaburzeń funkcjonowania układu hormonalnego, co wpływało na najważniejsze hormony i prowadziło do trwałych zmian w przebiegu rozwoju. Ta sama publikacja wykazała także związki między ekspozycją na POPs a konkretnymi efektami zdrowotnymi dotyczącymi układu rozrodczego, takimi jak spadek płodności u kobiet, endometrioza oraz wcześniejsze występowanie starzenia się układu rozrodczego. 

Negatywny wpływ tych chemikaliów na dziką faunę jest równie poważny. Jednym z pierwszych, szeroko znanych przykładów ich szkodliwości jest przypadek orła bielika. Po rozpowszechnieniu DDT w latach 50. i 60. XX wieku substancja ta przeniknęła do amerykańskich zbiorników wodnych, zanieczyszczając zarówno ryby, jak i florę wodną. Orły były narażone na DDT spożywając różne gatunki ryb stanowiących fundament ich diety – skutki były druzgocące. Związek ten znacząco zaburzył ich systemy rozrodcze, powodując wytwarzanie skorup jaj, które – według U.S. Fish and Wildlife Service – były „tak cienkie, że często pękały podczas inkubacji lub nie dochodziło do wyklucia piskląt”. Do 1963 roku, mniej niż dwie dekady po wprowadzeniu DDT w USA, populacja bielika w Stanach Zjednoczonych spadła do poziomu uznawanego za nieodwracalny. Gatunek, który liczył ponad 100 000 osobników, skurczył się do 417 par lęgowych. 

Konwencja Sztokholmska i jej ograniczenia dotyczące POPs

W maju 2001 roku odbyła się w Szwecji konferencja Organizacji Narodów Zjednoczonych, która zyskała nazwę 

Konwencji Sztokholmskiej. Zorganizowana przez Program Środowiskowy ONZ, konferencja miała na celu ograniczenie lub eliminację produkcji i stosowania szeregu najbardziej toksycznych, rozpowszechnionych POPs na świecie. Globalny traktat został początkowo ratyfikowany przez 128 państw, obecnie jest ich już 186. (USA, mimo bycia sygnatariuszem w 2001 roku, dotychczas nie ratyfikowało postanowień Konwencji).

Konferencja, zorganizowana przez Program Środowiskowy ONZ, miała na celu ograniczenie lub eliminację produkcji i stosowania szeregu najbardziej toksycznych, rozpowszechnionych POPs na świecie.

Konwencję Sztokholmską można sprowadzić do czterech podstawowych zobowiązań, które państwa sygnatariusze są zobowiązane realizować

• Bezwzględny zakaz stosowania dziewięciu trwałych zanieczyszczeń organicznych, ograniczenie wykorzystania DDT do zwalczania malarii oraz minimalizacja powstawania dioksyn i furanów jako produktów ubocznych spalania i przemysłowych procesów chemicznych. 
• Wykorzystanie najlepszych dostępnych technik w celu ograniczenia lub całkowitego wyeliminowania emisji POPs powstających nieumyślnie podczas procesów produkcyjnych – w tym dioksyn i furanów – do środowiska.
• Identyfikacja i zarządzanie istniejącymi odpadami oraz zapasami zawierającymi POPs i podjęcie wszelkich niezbędnych działań zapobiegających przedostawaniu się tych substancji do otoczenia. 
• Rozpoczęcie procesu objęcia dodatkowymi regulacjami kolejnych POPs, m.in. przez powołanie komitetu do przeglądu trwałych zanieczyszczeń organicznych, odpowiedzialnego za ocenę propozycji objęcia ograniczeniami nowych substancji poprzez Konwencję Sztokholmską. 

Toksyczna „brudna dwunastka” 

Kiedy Konwencja Sztokholmska weszła w życie w maju 2004 roku – trzy lata po jej przyjęciu – koncentrowała się na 12 najbardziej rozpowszechnionych syntetycznych zanieczyszczeń chemicznych. Tak zwana „brudna dwunastka” obejmuje grupę pestycydów, chemikaliów przemysłowych oraz toksycznych produktów ubocznych powstających podczas spalania chemikaliów i utylizacji odpadów. 

1. Dichlorodifenylotrichloroetan (DDT): Prawdopodobnie najsłynniejszy i najbardziej kontrowersyjny z POPs, DDT został opracowany jako insektycyd w latach 40. i szybko stał się podstawowym środkiem rolniczym. W 1972 roku EPA zakazała stosowania DDT w USA. Związek ten może utrzymywać się w glebie nawet przez 15 lat i ma szereg negatywnych skutków dla zdrowia ludzi, w tym zwiększone ryzyko zachorowania na raka i cukrzycę oraz obniżenie płodności. 

2. Polichlorowane bifenyle (PCB): PCB to rodzina syntetycznych związków chemicznych o szerokim zastosowaniu, m.in. jako smary, plastyfikatory czy składniki w produkcji papieru. PCB są toksyczne dla różnych organizmów wodnych i wiążą się z zaburzeniami układu odpornościowego oraz rozrodczego u ludzi. 

3. Heksachlorobenzen (HCB): Oryginalnie stosowany jako fungicyd do ochrony nasion zbóż, HCB powoduje u ludzi zmiany skórne, kolkę i inne objawy, a EPA sklasyfikowała go jako prawdopodobny czynnik rakotwórczy dla ludzi. 

4. Dieldryna i aldrin: Te POPs mają szereg negatywnych skutków zdrowotnych, w tym zwiększone ryzyko zachorowania na raka piersi oraz chorobę Parkinsona. Są klasyfikowane jako immunotoksyczne oraz neurotoksyczne, a także uznane za substancje zaburzające funkcjonowanie układu endokrynnego. 

5. Chlordan: Kolejny insektycyd opracowany w latach 40., chlordan wywołuje zaburzenia żołądkowo-jelitowe oraz neurologiczne po krótkotrwałej ekspozycji, a EPA sklasyfikowała go jako prawdopodobny czynnik rakotwórczy dla ludzi. 

6. Toksafen: Stosowany głównie jako pestycyd na uprawach, w hodowli zwierząt i drobiu w latach 60. i 70., toksafen wywołuje różne negatywne skutki u zwierząt, w tym uszkodzenie tarczycy, układu odpornościowego i ośrodkowego układu nerwowego. Podobnie jak HCB i chlordan, EPA uznała tę substancję za prawdopodobny czynnik rakotwórczy. 

7. Heptachlor: Insektycyd szeroko stosowany przez ponad dwie dekady od 1953 roku, heptachlor jest powiązany z całym szeregiem skutków neurologicznych u osób przewlekle narażonych na tę substancję. 

8. Mirex: Mirex był popularnym środkiem uniepalniającym stosowanym w produkcji tworzyw sztucznych, gumy oraz różnych innych materiałów od końca lat 50. do początku 70. Związek ten ma okres półtrwania do dekady i jest toksyczny dla wielu gatunków wodnych. 

9. Endrin: Pestycyd stosowany do odstraszania owadów, ptaków oraz gryzoni, endrin może wywoływać szereg objawów neurologicznych u ludzi przewlekle narażonych na tę substancję, w tym drgawki, mimowolne skurcze oraz całkowite załamanie się organizmu. 

10. Dioksyny: Dioksyny to rodzina kilkuset związków chemicznych będących produktami ubocznymi spalania odpadów, emisji samochodowych i innych form spalania. EPA określa je jako wysoce toksyczne i wiąże z zaburzeniami układu odpornościowego, rozrodczego oraz endokrynologicznego. Dioksyny zostały też uznane przez agencję za prawdopodobne czynniki rakotwórcze dla ludzi. 

11. Furany (polichlorowane dibenzofurany): Furany są również produktami ubocznymi procesów spalania i utylizacji. Związki te, zbliżone do dioksyn, wywołują szereg negatywnych skutków zdrowotnych u zwierząt, w tym spadek płodności, osłabienie układu odpornościowego i zaburzenia rozwojowe. 

Jak egzekwowana jest Konwencja Sztokholmska oraz regulacje dotyczące POPs 

Program Środowiskowy ONZ (UN Environment Programme) powołał komitet ds. zgodności, który nadzoruje wdrażanie i przestrzeganie postanowień Konwencji Sztokholmskiej. Jak wyjaśnia UNEP, mechanizmy monitorowania i wsparcia tego komitetu oraz samej organizacji są „niekonfrontacyjne, przejrzyste, efektywne kosztowo i mają charakter zapobiegawczy, są proste, elastyczne, niewiążące i ukierunkowane na wspieranie stron we wdrażaniu postanowień Konwencji Sztokholmskiej”. Pomimo iż Konwencja Sztokholmska jest traktatem prawnie wiążącym, UNEP nie nakłada konkretnych mechanizmów egzekwowania ani innych sankcji wobec krajów nieprzestrzegających ustaleń. 

Wymogi zgodności z POPs dla przedsiębiorstw 

„Nieagresywne” i niekarne podejście przyjęte przez Konwencję Sztokholmską nie oznacza jednak całkowitego braku egzekwowania przepisów wobec firm, organizacji czy innych podmiotów nieprzestrzegających wymogów traktatu. Odpowiedzialność za określenie i stosowanie sankcji za nieprzestrzeganie spoczywa na poszczególnych państwach sygnatariuszach. 

Na terenie Europy, na przykład, UE wdrożyła Konwencję Sztokholmską poprzez rozporządzenie POPs (rozszerzając jednocześnie listę pierwotnych 12 substancji wytypowanych przez UNEP). Dyrektywa stanowi, że 27 krajów członkowskich UE musi „ustanowić przepisy dotyczące kar stosowanych w przypadku naruszenia niniejszego rozporządzenia i podjąć wszelkie środki niezbędne do ich egzekwowania. Przewidziane kary muszą być skuteczne, proporcjonalne i odstraszające.” 

Innymi słowy, chociaż UE nakazuje państwom członkowskim stosowanie odstraszających sankcji, to właśnie one odpowiadają za wdrożenie odpowiednich mechanizmów egzekwowania prawa. Kary różnią się w zależności od kraju UE i mogą obejmować grzywny, sankcje lub nawet postępowania prawne. USA, które nie ratyfikowały Konwencji Sztokholmskiej, wprowadziły indywidualne zakazy i ograniczenia dotyczące wielu POPs na podstawie innych międzynarodowych umów, a kary za naruszenia są zróżnicowane. 

Kary różnią się w zależności od kraju UE i mogą obejmować grzywny, sankcje lub nawet postępowania prawne.

Przedsiębiorstwa działające w jednym z 27 państw członkowskich UE, które wytwarzają, importują lub sprzedają substancje lub produkty zawierające albo uwalniające trwałe zanieczyszczenia organiczne, są zobowiązane do raportowania takiego wykorzystania odpowiednim władzom krajowym. Oprócz spełniania wymogów sprawozdawczych, firmy powinny także wdrożyć szereg innych kluczowych działań compliance. Należą do nich szczegółowa analiza obowiązujących przepisów i kar w rynkach, na których prowadzą działalność, przeprowadzenie należytej staranności w ocenie poziomu ekspozycji na POPs oraz opracowanie strategii eliminacji zakazanych substancji i poszukiwanie realnych zamienników. 

Przedsiębiorstwa funkcjonujące w jednym z 27 państw członkowskich UE, które prowadzą produkcję, import lub sprzedaż substancji lub produktów zawierających bądź emitujących trwałe zanieczyszczenia organiczne, zobowiązane są do raportowania tego użytkowania właściwemu organowi krajowemu.

Poza oczywistymi względami etycznymi, koszty prawne, finansowe i wizerunkowe produkcji oraz emisji chemikaliów zakazanych przez UE są wystarczająco poważne, by uzasadniały kompleksowe działania ograniczające ryzyko. Firmy prowadzące działalność na obszarze UE nie chcą narażać ludzi i fauny na poważne zagrożenia zdrowotne z powodu zaniedbań lub braku pełnej świadomości zagrożeń wynikających ze stosowania własnych produktów. Mając do dyspozycji bazę dowodową opartą na ponad siedmiu dekadach badań, żaden producent, importer ani inny interesariusz nie powinien być nieświadomy licznych zagrożeń zdrowotnych związanych z trwałymi zanieczyszczeniami organicznymi.