Rủi ro chuỗi cung ứng từ việc Trung Quốc siết chặt khoáng sản quan trọng (Phần 1)

‍Bài viết này là phần một trong loạt hai phần phân tích về kiểm soát xuất khẩu khoáng sản của Trung Quốc và khả năng ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng trong tương lai.

Điểm nổi bật của bài viết:

• Kiểm soát xuất khẩu của Trung Quốc là động thái đáp trả trước chế độ kiểm soát xuất khẩu nghiêm ngặt của Hoa Kỳ, vốn đã hạn chế quyền tiếp cận của Trung Quốc đối với các chip tiên tiến nhất, thiết bị sản xuất bán dẫn, phần mềm và các mặt hàng “mục đích kép” khác.
• Việc hạn chế xuất khẩu không chỉ áp dụng với khoáng sản mà còn cả thiết bị chế biến liên quan cho thấy Trung Quốc đang xây dựng chương trình kiểm soát xuất khẩu bài bản hơn, với mục đích không chỉ hạn chế dòng khoáng sản do họ sản xuất đến Hoa Kỳ, mà còn ngăn cản đối thủ địa chính trị hàng đầu tiếp cận thiết bị cần thiết để xây dựng chuỗi cung ứng thay thế.
• Các quốc gia sẽ gặp nhiều khó khăn khi thay thế năng lực sản xuất khoáng sản của Trung Quốc do thiết bị, tiêu chuẩn ngành và quy mô thương mại hóa quá trình chế biến tại các quốc gia khác chưa đạt được như ở Trung Quốc.

Tổng quan về động thái siết chặt khoáng sản chiến lược gần đây của Trung Quốc

Trong sáu tháng qua, Trung Quốc đã công bố nhiều đợt hạn chế thương mại đối với xuất khẩu một số khoáng sản phổ biến trong ngành điện tử. Tất cả các khoáng sản này đều được Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS) xếp vào nhóm “khoáng sản chiến lược”. Hai thông báo cuối năm 2024 và đầu 2025 đặc biệt đã làm nhiều ngành công nghiệp lo lắng, buộc các doanh nghiệp phải rà soát, đánh giá lại chuỗi cung ứng – cũng như vai trò của những khoáng sản bị hạn chế này trong sản xuất của mình.

Ngày 03/12/2024, Bộ Thương mại Trung Quốc (MOFCOM) thông báo hạn chế xuất khẩu đối với các mặt hàng “mục đích kép” vào Hoa Kỳ. Các hạn chế này áp dụng cụ thể với gallium, germanium, antimony và một số vật liệu “siêu cứng” khác. Dù chưa có định nghĩa bổ sung nào về khái niệm “siêu cứng”, ba khoáng sản kể trên đã bị kiểm tra đầu cuối nhằm xác định liệu có thể sử dụng cho các sản phẩm cuối cùng tại Hoa Kỳ hay không.

Hai tháng sau, ngày 04/02/2025, Trung Quốc tiếp tục thông báo ít được chú ý hơn là sẽ yêu cầu giấy phép xuất khẩu đối với năm loại khoáng sản và sản phẩm dẫn xuất bổ sung: tungsten, tellurium, bismuth, indium và molybdenum. Dù quy định này chưa trực tiếp cấm xuất khẩu sang Hoa Kỳ, bất kỳ hạn chế bổ sung nào đối với các khoáng sản này cũng sẽ khiến doanh nghiệp lo ngại.

Mục tiêu chính của các quy định mới từ Trung Quốc là hạn chế các mặt hàng tiềm ẩn rủi ro ứng dụng quân sự. Các biện pháp kiểm soát này đồng thời là đáp trả việc Hoa Kỳ áp dụng chế độ kiểm soát xuất khẩu nghiêm ngặt, hạn chế quyền tiếp cận của Trung Quốc tới các chip tiên tiến nhất, thiết bị sản xuất bán dẫn, phần mềm và các mặt hàng “mục đích kép” có thể sử dụng trong lĩnh vực quân sự.

Mô hình leo thang kiểm soát xuất khẩu khoáng sản chiến lược của Trung Quốc

Dù có thể xuất hiện như những biện pháp mang tính bất ngờ hoặc nhằm đáp trả rào cản mới từ Hoa Kỳ, các hạn chế gần đây thực ra nằm trong xu hướng rộng hơn của Đảng Cộng sản Trung Quốc (CCP). Từ năm 2020, khi Trung Quốc bắt đầu thực thi kiểm soát xuất khẩu, các biện pháp hạn chế mới được ban hành dần dần cho tới 2023 – thời điểm nước này tăng cường mạnh mẽ hàng rào thương mại. Đặc biệt với khoáng sản, Trung Quốc tạo ra xu hướng rất nhất quán trong kiểm soát xuất khẩu. CCP khởi đầu bằng cách yêu cầu giấy phép xuất khẩu một số khoáng sản tại một số khu vực. Tiếp đó, chính phủ áp đặt lệnh cấm xuất khẩu hoàn toàn đối với khoáng sản nhất định vào Hoa Kỳ. Với gallium, germanium và antimony, từ 2023 Trung Quốc yêu cầu giấy phép xuất khẩu; một năm sau, nước này hoàn toàn cấm xuất khẩu các khoáng sản này sang Hoa Kỳ và các pháp nhân có trụ sở tại Hoa Kỳ.

Dù có thể xuất hiện như những biện pháp mang tính bất ngờ hoặc nhằm đáp trả rào cản mới từ Hoa Kỳ, các hạn chế gần đây thực ra nằm trong xu hướng rộng hơn của Đảng Cộng sản Trung Quốc (CCP).

Bên cạnh kiểm soát hoặc cấm hoàn toàn xuất khẩu khoáng sản chiến lược và đất hiếm, Trung Quốc còn áp dụng biện pháp hạn chế với trang thiết bị sản xuất liên quan đến quá trình xử lý các khoáng sản này. Đơn cử, Trung Quốc đã thông báo cấm xuất khẩu công nghệ sản xuất gallium và các vật liệu cathode khác. Ngoài ra, một số khoáng sản bị hạn chế cũng đồng thời bị kiểm soát thiết bị chế biến liên quan.

Tổng thể, các biện pháp hạn chế với khoáng sản và cả thiết bị chế biến cho thấy Trung Quốc đang xây dựng hệ thống kiểm soát xuất khẩu ngày càng bài bản. Chương trình này không chỉ ngăn cản dòng khoáng sản do Trung Quốc sản xuất xuất sang Hoa Kỳ, mà còn không để đối thủ địa chính trị tiếp cận thiết bị nhằm đảm bảo chuỗi cung ứng khoáng sản thay thế. Khi Hoa Kỳ tiếp tục tăng cường kiểm soát và hạn chế xuất khẩu đối với Trung Quốc, nỗ lực chiến lược nhằm cắt đứt nguồn khoáng sản chiến lược và thiết bị sản xuất liên quan của phía Mỹ sẽ tiếp diễn.

Kiểm soát xuất khẩu chính thức và phi chính thức

Một khó khăn trong việc nhận diện chính sách kiểm soát xuất khẩu của Trung Quốc nằm ở tính phi chính thức của các quy định này. (Trái lại, các biện pháp từ phía Hoa Kỳ phần lớn công khai với cả bên trong và bên ngoài.) Ví dụ, dù từ 2023 gallium đã phải xin giấy phép xuất khẩu, nhưng đến tháng 12/2024 mới chính thức bị cấm xuất khẩu sang Hoa Kỳ và các pháp nhân Hoa Kỳ. Dù có sự phân biệt giữa yêu cầu giấy phép và lệnh cấm trực tiếp, hãng tổng hợp thị trường Fastmarkets báo cáo rằng từ tháng 8/2023, không còn lô hàng nào được xuất trực tiếp sang Hoa Kỳ kể từ khi công bố yêu cầu giấy phép. Điều này cho thấy lệnh cấm thực tế đã được thực thi từ tháng 8/2023 — chứ không phải chỉ đến cuối năm 2024. Việc phân biệt giữa lệnh cấm pháp lý và lệnh cấm “thực tế” mạnh mẽ ngang bằng là yếu tố mấu chốt khi đánh giá tác động tới chuỗi cung ứng. Việc chính phủ có thể áp đặt “lệnh cấm ngầm” (shadow ban) khiến chuỗi cung ứng khoáng sản có thể bị gián đoạn chỉ sau một đêm — ngay cả khi chưa có văn bản pháp lý nào mới. Cuối cùng, thực tế này nhấn mạnh vai trò then chốt của kinh nghiệm thực tiễn từ các bên trong thị trường, đôi khi còn vượt trên văn bản pháp lý thương mại chính thức.

Đánh giá ảnh hưởng của các biện pháp hạn chế khoáng sản chiến lược của Trung Quốc

Dù các hạn chế xuất khẩu đang ảnh hưởng tới nhiều loại khoáng sản Hoa Kỳ xếp vào nhóm “khoáng sản chiến lược”, số trường hợp minh bạch doanh nghiệp bị tác động tiêu cực vẫn còn hạn chế. Một trong số ít trường hợp công khai là Henkel AG tuyên bố trường hợp bất khả kháng ảnh hưởng tới nguồn cung linh kiện. Dù vậy, ngay cả trong trường hợp này, tác động cũng chỉ liên quan đến hai sản phẩm cụ thể. Nhìn chung, dường như doanh nghiệp đã chủ động xác định, đảm bảo nguồn cung khoáng sản thay thế, triển khai biện pháp giảm nhẹ khác hoặc đơn giản là không công bố công khai các khó khăn trong việc tìm nguồn cung ứng.

Dù tác động ngắn hạn chưa quá lớn, vẫn còn nhiều biến số cần đặc biệt chú ý.

• Thứ nhất, các ngành công nghiệp bị ảnh hưởng mạnh nhất bởi hạn chế xuất khẩu khoáng sản của Trung Quốc có thể đã dự trữ nguồn cung dồi dào, từ đó đẩy các tác động tới chuỗi cung ứng về dài hạn.
• Thứ hai, quy định hạn chế thiết bị chế biến của Trung Quốc có thể làm đình trệ các dự án sắp tới nhằm xây dựng chuỗi cung ứng mới cho các khoáng sản chiến lược này.
• Thứ ba, từ thực tiễn triển khai các quy định — bao gồm cả lệnh cấm de-facto đối với gallium — các bên trong ngành không nắm rõ thành phần khoáng sản trong linh kiện của mình sẽ chịu rủi ro lớn nếu Trung Quốc đột ngột hạn chế một khoáng sản chủ chốt.

Thách thức khi tìm nguồn cung ứng thay thế cho khoáng sản chiến lược

Theo dữ liệu từ USGS 2025 Mineral Commodity Summaries, Trung Quốc hiện là nước sản xuất lớn nhất thế giới đối với tám loại khoáng sản vừa bị siết hạn chế thương mại:

• Gallium
• Germanium
• Antimony
• Tungsten
• Tellurium
• Bismuth
• Indium
• Molybdenum

Theo dữ liệu từ USGS 2025 Mineral Commodity Summaries, Trung Quốc hiện là nước sản xuất lớn nhất thế giới đối với tám loại khoáng sản vừa bị siết hạn chế thương mại.

Riêng với gallium, 90% sản lượng khai thác sơ cấp toàn cầu diễn ra tại Trung Quốc. Nhìn rộng ra, các quốc gia khác sẽ gặp nhiều thách thức lớn nếu muốn thay thế năng lực sản xuất các khoáng sản này của Trung Quốc. Ngay cả khi các bên trong chuỗi cung ứng có thể tìm nguồn quặng thô ở nơi khác ngoài Trung Quốc, thì thiết bị chế biến, tiêu chuẩn ngành và quy mô thương mại vẫn chưa tiệm cận mức mà Trung Quốc đang có.

Chẳng hạn, tại Hoa Kỳ, việc xử lý khoáng sản chủ yếu đang được tinh chế ở Trung Quốc vấp phải lo ngại về ô nhiễm môi trường. Thêm nữa, dù một số khoáng sản đang bị Trung Quốc kiểm soát có xuất hiện tại Hoa Kỳ, các mỏ này thường nằm trong ranh giới vườn quốc gia hoặc vị trí cần thủ tục cấp phép phức tạp để khai thác. Với những rào cản này, rất khó để có thể xây dựng chuỗi cung ứng mới cho khoáng sản vừa bị Trung Quốc hạn chế trong thời gian ngắn. Vì vậy, các doanh nghiệp dựa vào các nguyên liệu chiến lược này cần phải hiểu rõ chuỗi cung ứng của mình và chủ động chuẩn bị phương án thay thế về thiết kế, linh kiện và nhà cung cấp khi đối diện các biện pháp kiểm soát mới.

Phần hai của phân tích chuyên sâu về kiểm soát xuất khẩu của Trung Quốc và tác động tới chuỗi cung ứng khoáng sản sẽ được công bố vào thứ hai, ngày 31/03.