Dünyada Yarı İletken Fabrikaları Şu Anda Nerelerde Kuruluyor?

Makaleden Öne Çıkanlar:

• Yarı iletkenler artık hem ekonomik bir temel hem de jeopolitik bir gerilim noktası olarak işlev görüyor. COVID-19, tedarik darboğazlarının maliyetini gözler önüne sererken; ABD-Çin rekabeti, yarı iletken üretimini ticaret ve ulusal güvenlik politikalarının merkezine yerleştirdi.
• Amerika Birleşik Devletleri'nde şu anda on yedi fabrika (fab) ya planlama aşamasında ya da inşa halinde. Bu tesislerin birçoğu ileri seviye yarı iletken üretimine odaklanıyor; Samsung Foundry ile TSMC, 4 nm ve 5 nm node üretimine odaklanan yeni üretim tesisleri planlamakta. Asya genelinde—Japonya, Singapur, Hindistan, Güney Kore ve Tayvan dahil—23 yeni fab geliştirilmekte olup, çoğunun 2025 sonuna kadar üretime başlaması planlanıyor.
• Yeni kurulan fabrikaların birçoğu, genellikle 7 nm'nin altında tanımlanan, ileri seviye yarı iletken node’larını önceliklendiriyor. Bu ölçeklerdeki çipler, dizüstü bilgisayar ve akıllı telefon gibi tüketici elektroniğinden, veri merkezlerinde yapay zekâ ve ileri seviye bilişim için kullanılan yüksek performanslı işlemcilere kadar geniş bir uygulama yelpazesi için hayati öneme sahip.

Küresel yarı iletken tedarik zinciri giderek daha kırılgan hale geliyor. COVID-19 pandemisi, yarı iletken üretiminin sadece birkaç bölgeye yoğunlaşmasından kaynaklanan riskleri ortaya çıkarırken; ABD-Çin ticaret gerilimi, yarı iletkenleri stratejik rekabetin tam merkezine taşıdı.

Pandemi sırasında elektronik ürünlere olan talep hızla artarken, Asya’daki (küresel yarı iletken üretiminin çoğunun yapıldığı bölge) fabrika kapanmalarıyla arz ciddi şekilde aksadı. Bu kesintiler, özellikle otomotiv ve tüketici elektroniği sektörlerinde faaliyet gösteren şirketleri uzun teslim süreleri ve ciddi tedarik darboğazları ile karşı karşıya bıraktı.

Ancak yarı iletkenlerle ilgili kaygılar artık arz ve talebin ötesine geçiyor. Ulusal güvenlik, ihracat kısıtlamaları ve ileri teknoloji yarı iletken üretiminin Doğu Asya’da yüksek oranda yoğunlaşması, yabancı kaynaklara bağımlı olmanın getirdiği riskleri daha da vurguluyor.

Yarı İletken Tedarik Zinciri Kırılganlığının Beş Yıllık Özeti

COVID-19’un Çip Bağımlılıklarını Ortaya Çıkarması

Pandemi, çip tedarik zinciri risklerine ilişkin küresel farkındalıkta bir dönüm noktası oluşturdu.

Kapanmalar, üretimi sekteye uğratırken; aynı anda PC, akıllı telefon ve oyun konsolu talepleri tavan yaptı. Otomotiv üreticileri, uzun süreli bir yavaşlama bekleyip siparişlerini azalttı—ancak talep beklenenden hızlı toparlanınca, ihtiyaç duydukları çiplere ulaşamadılar.

Bu dinamikler, şirketleri kritik komponentler için aylarca bekler hale getirdi. Büyük üreticiler dahi ihtiyaç duydukları çiplere erişmekte zorluk yaşadı. Otomotiv ve tüketici elektroniği firmaları ise kapasite yetersizliği nedeniyle doğrudan rekabet etmek zorunda kaldı; bu durum, tedarik zincirlerinin ne kadar kırılgan olduğunu gösterdi.

Ticaret Savaşlarının Yarı İletken Üretimine Etkisi

Piyasa güçlerinin ötesinde, yarı iletkenler ABD-Çin ilişkileri bağlamında gerilim ve mücadelenin kaynağı haline geldi. Son birkaç yılda, her iki hükümet de kendi yerel endüstrilerini korumak ve kritik teknolojilere erişimi sınırlamak adına çeşitli adımlar attı.

Temel Politikalar Zaman Çizelgesi (2020-2025)

• Mayıs 2020: ABD Ticaret Bakanlığı, Huawei'ye yarı iletken sevkiyatını kısıtlayarak ileri teknoloji çiplere erişimini sınırlandırdı. FCC ayrıca Huawei’yi ulusal güvenlik riski olarak tanımladı ve ABD’li firmaların federal fonlarıyla Huawei ekipmanı satın almasını engelledi.
• Ağustos 2022: Başkan Biden, ABD’de yarı iletken üretimi ve araştırmasını güçlendirmek amacıyla yaklaşık 52 milyar dolar tahsis eden CHIPS and Science Act’i imzaladı.
• Ekim 2022: ABD, Çin’in yapay zekâ ve süper hesaplama için kullanılan ileri seviye yarı iletkenlere erişimini sınırlandıran ihracat kontrolleri açıkladı; gerekçe olarak ulusal güvenlik kaygıları gösterildi.
• Aralık 2022: ABD, bellek çipi üreticisi YMTC dahil Çinli firmaları Entity List’e ekleyerek bu şirketlerin Amerikan yarı iletken teknolojilerine erişimini kısıtladı.
• Mayıs 2023: Çin, kritik altyapı projelerinde Micron çiplerinin kullanımını yasakladı.
• Ağustos 2023: Çin, yarı iletken üretiminde kritik iki malzeme olan galyum ve germanyumun ihracatını sınırladı.
• Ekim 2023: ABD, Nvidia tarafından tasarlananlar da dahil olmak üzere, hassas teknolojilerin Çin’e ulaşmasını engellemek amacıyla ileri AI çiplerindeki kısıtlamaları artırdı.
• Ekim 2024: ABD Ticaret Bakanlığı, Çin’e 24 tip yarı iletken üretim ekipmanı ile üç tip yazılım aracının satışını ek ihracat kontrolleriyle sınırladı. 
• Ekim 2024: ABD’nin adımlarına karşılık olarak Çin, ileri seviye yarı iletken malzemeleri ve teknolojileri dahil olmak üzere, çeşitli çift kullanımlı ürünlerde ihracat kontrolleri açıkladı. 
• Mayıs 2025: ABD Ticaret Bakanlığı, 16 Nisan 2025’ten itibaren geçerli olmak üzere, şirketlerin özellikle Nvidia'nın H20 ve AMD'nin MI308 modelleri gibi ileri AI çiplerini Çin’e ihraç etmek için lisans almasını zorunlu kıldığını açıkladı.
• Haziran 2025: ABD Ticaret Bakanlığı, Samsung, SK Hynix ve TSMC dahil küresel çip üreticilerinin Çin’deki tesislerine ABD menşeli ürün ve teknoloji almalarına onay veren yetkilendirmeleri geri çekmeyi değerlendirdiğini duyurdu.
• Eylül 2025: Çin Siber Uzay İdaresi, ByteDance ve Alibaba dahil önde gelen teknoloji şirketlerine, Nvidia'nın en yeni AI çipi olan RTX Pro 6000D’yi satın almayı bırakmalarını ve mevcut siparişleri iptal etmelerini emretti.

Tayvan’ın Belirsiz Geleceği

Tayvan, ileri düzey yarı iletken üretiminde dünyanın en kritik merkezi olmayı sürdürüyor. Ancak, ada ülkesinin siyasi konumu, küresel çip üretimindeki rolünün geleceğine belirsizlik katıyor. Çin hükümeti Tayvan’ı kendi toprağının bir parçası olarak görüyor ve birleşmeyi sağlamak için güç kullanmayı dışlamıyor. ABD Kongre Araştırma Servisi’ne göre Çin, barışçıl çözümü vurgulasa da, stratejisinin bir parçası olarak güçlü askeri baskıyı sürdürüyor.

Bu jeopolitik gerilim, Tayvan çip tedariğine bağımlı şirketler için yüksek riskler yaratıyor. Tayvan’ın yarı iletken üretim kapasitesinde bir aksama, küresel çapta sonuçlar doğurabilir ve daha dayanıklı tedarik zincirlerinin inşa edilmesinin aciliyetini öne çıkarıyor.

Yarı İletken Üretiminin Geleceği Neden Giderek Yerelleşiyor?

Yarı iletkenler artık hem ekonomik temel hem de jeopolitik bir gerilim noktası olarak işlev görüyor. COVID-19 kıtlıkların maliyetini gözler önüne sererken; ABD-Çin rekabeti, yarı iletken üretimini ticaret ve ulusal güvenlik politikalarının odağına yerleştirdi.

Son beş yıldaki kıtlıklar, ihracat kısıtlamaları ve jeopolitik karşılıklı hamleler ışığında, ABD’nin (ve Avrupa’nın büyük bir kısmının) yerli çip üretimine ciddi yatırım yapmaya başlaması şaşırtıcı değil. Kuzey Amerika’daki yeni ve genişletilmiş üretim tesisleri yeni sayılmaz, ancak bu tesislerin hızla çoğalması; büyük iş ve yarı iletken üretici firmaların kamuya açık yatırım açıklamalarıyla birleşince, tedarik zinciri dayanıklılığı ve Doğu Asya’ya bağımlılığın azaltılması yönünde stratejik bir değişimi gösteriyor.

Yarı İletkenlerin Çoğu Nerede Üretiliyor?

Asya, küresel yarı iletken üretiminde başı çekiyor. Boston Consulting Group ile Yarı İletken Endüstrisi Derneği’ne göre, Tayvan dünyadaki çiplerin yaklaşık %60’ını ve ileri teknolojili yarı iletkenlerin %90’ından fazlasını üretiyor. Güney Kore de bellek yongası üretiminde önde geliyor ve Çin, yerel yeteneklerini istikrarlı bir şekilde genişletiyor.

Özet

Genel anlamda, yarı iletken çipleri gündemin tam ortasında ve ABD—Çin dışındaki üreticilerle birlikte—Tayvan ve Çin yapımı çiplere aşırı bağımlılığın uzun vadeli sürdürülebilirliği konusunda haklı olarak endişeli. Bu gelecek riskleri göz önünde bulunduran ABD, yerel yarı iletken üretimine ciddi şekilde yatırım yapmaya başladı. 

İşte Eylül 2025 itibarıyla dört ana üretim bölgesinde yarı iletken fab ortamına bir bakış:

Bölgelere Göre Yeni Yarı İletken Fabrikaları 

Bu grafik, kamuya açıklanan ve şu anda planlama aşamasında olan ya da inşası süren yeni yarı iletken fabrikalarını göstermektedir.

Eylül 2025 itibarıyla, Çin’de üretimde olan iki yarı iletken fabrikası bulunmaktadır ve her ikisinin de yıl sonuna kadar tamamlanması bekleniyor. Bunlardan biri, liman kenti Guangzhou’da yer almakta olup; 22 nm, 40 nm ve 55 nm node’lar üretmek üzere ve aylık 40.000 wafer kapasitesine sahip olacak. Diğeri ise Şanghay yakınlarındaki Wuxi’de bulunuyor ve 40 nm, 55 nm ve 65 nm node’ları işleyebilecek kapasitede; aylık 83.000 wafer çıkışıyla faaliyete geçecek.

Amerika Birleşik Devletleri'nde ise on yedi fabrika planlama aşamasında ya da inşaat halinde. Bu tesislerin birçoğu ileri teknoloji yarı iletken üretimine odaklanıyor; Samsung Foundry ve TSMC, 4 nm ve 5 nm node üretimine yönelik yeni üretim alanları planlıyor.

Asya genelinde—Japonya, Singapur, Hindistan, Güney Kore ve Tayvan dahil—23 yeni fab geliştirilmekte olup, çoğunun 2025 sonuna kadar üretime başlaması planlanıyor. Japonya’nın Rapidus Corporation’ı, 1 nm ve 2 nm node üretimi planlarken, TSMC de 1,4 nm ve 2 nm node hedefliyor. Diğer ülkeler ise daha çok eski nesil yarı iletken üretimine odaklanıyor; Hindistan (65 nm), Singapur (40 nm ve 130 nm) ve Malezya (28 nm ve 40 nm).

Bölgelere Göre Yarı İletken Fabrika Genişlemeleri

‍

‍

Mevcut fabrikalara yönelik genişlemeler, küresel yarı iletken üretim manzarasının görece küçük ama odaklı bir bölümünü oluşturuyor. 2025 yılı itibarıyla Çin, tümü 28 nm node’a odaklanan dört fabrika genişlemesini tamamlama yolunda ilerliyor—bu teknolojinin, tüketici elektroniğinden otomotiv sistemlerine kadar çok çeşitli ürünlerde kritik bir rol oynamaya devam ettiğini söylemek mümkün.

Japonya’da ise mantık çipleri ve görüntü sensörlerine yönelik iki fabrikada genişleme yaşanacak. Bu tesislerde 3 nm ile 28 nm arasında değişen node’lar üretilmesi planlanıyor; bunlardan birinin aylık kapasitesinin 50.000 wafer’a ulaşması öngörülüyor.

Amerika Birleşik Devletleri’nde ise yedi fabrika genişlemesi planlanmakta, bunların çoğu ileri seviye çip üretimine odaklanıyor. TSMC, Arizona’daki tesislerinde 2 nm ve 3 nm node üretimine 2026 ve 2028’de başlamayı hedefliyor. Öte yandan, GlobalFoundries ve Texas Instruments tarafından yapılan genişlemeler ise 28 nm ve daha büyük node’lara odaklanıyor; bu, ABD üretimini eski nesil çip pazarında Çin’le daha rekabetçi kılmayı ve mevcut hakimiyetine meydan okumayı amaçlıyor.

Kuzey Amerika’da Sahipliğe Göre Yarı İletken Fabrikaları

TSMC manşetleri kapmayı iyi biliyor olabilir, ancak yeni yarı iletken fabrika sayısı bakımından Samsung Foundry mutlak lider konumunda. Planlanan tüm yarı iletken fabrikalarının (yeni alanlar, üretimdeki tesisler ve genişlemeler dahil) yaklaşık %50’si Samsung Foundry’ye ait olacak. 

TSMC manşetleri kapmayı iyi biliyor olabilir, ancak yeni yarı iletken fabrikası sayısında Samsung Foundry öne geçiyor.

Eyalete Göre Yarı İletken Fabrikaları

Texas, eyalet ve federal teşviklerin bölgede yeni yatırımları desteklemesiyle yarı iletken üretiminde merkezi rolünü korumaya devam ediyor. 18 Eylül 2025’te, Texas Semiconductor Innovation Fund (TSIF)—eyalette yarı iletken kapasitesini güçlendirmek üzere tasarlanan bir program—Samsung Austin Semiconductor’a (Samsung bağlı kuruluşu) 250 milyon dolar hibe desteği verdi.

Samsung Foundry, bu yatırımların ön safında yer almaya devam ediyor ve Taylor ile Austin’de toplam 12 fabrika planlanmakta. Bunların on tanesi tamamen yeni tesis olacak; ikisi ise mevcut fabrikaların genişletilmesini kapsıyor.

Yarı İletken Üretimi için Neden Arizona ve Texas Seçiliyor?

Arizona, yarı iletken üretimi için çeşitli avantajlar sunuyor, bunlar arasında:

• Yılda 300 gün güneşli hava ile bol güneş enerjisi imkânı.
• Bölgede fay hattı olmaması nedeniyle düşük sismik aktivite.
• Kasıga ve sel gibi diğer büyük doğal afetlerin olmaması.
• Coğrafi özellikleriyle doğal olarak izole edilmesi.
• Çöl arazisi sayesinde, dağ veya ağaç gibi doğal engellerin az olması ve geniş inşa alanı sunması. 

Texas ise çip firmalarına kendine özgü avantajlar sağlıyor. Yarı iletken teknolojisinde halihazırda lider olan eyalet (ve dünyanın ilk yarı iletkeninin üretildiği yer), 2023’te kendi CHIPS Yasasını çıkararak yeni yarı iletkenler için 698 milyon dolar, Texas Üniversitesi ve Texas A&M Üniversitesi’nde ileri araştırma ve geliştirme merkezleri kurulması için ise 660 milyon dolar tahsis etti. Biden’ın CHIPS ve Bilim Yasası’ndan yaklaşık bir yıl sonra yürürlüğe giren bu yasa şu amaçlara hizmet ediyor:

• Texas’ın yarı iletken sektörüne yaptığı yatırımları verimli kullanmak
• Yarı iletkenle ilişkili şirketlerin eyalette genişlemesini teşvik etmek
• Texas yükseköğretim kurumlarındaki uzmanlık ve kapasiteyi daha da geliştirmek

Ayrıca yasa kapsamında Texas Semiconductor Innovation Consortium (TSIC) ve TSIF oluşturuldu. 

Bu Fabrikalarda Hangi Teknolojiler Üretiliyor?

Yeni fabrikaların çoğu, genellikle 7 nm altında tanımlanan ileri teknolojili yarı iletken node’larını önceliklendiriyor.

Bu ölçeklerdeki çipler, dizüstü bilgisayar ve akıllı telefon gibi tüketici elektroniğinden, veri merkezlerinde yapay zekâ yüklerini ve ileri seviye hesaplama süreçlerini destekleyen yüksek performanslı işlemcilere kadar birçok uygulamanın temelini oluşturuyor.

Ayrıca, otomotiv sektöründe de giderek daha önemli hale gelmekte; özellikle endüstri otonom ve yüksek bağlantılı araçlara hızla yönelirken.

İleri Teknolojili Yarı İletken Çiplerin Avantajları Nelerdir?

İleri seviye yarı iletken çipler; hız, güç verimliliği ve performansta önemli avantajlar sunar. Küçük node’larda daha fazla transistörü bir araya getirerek daha hızlı işlem ve daha az enerji tüketimi sağlar—bu, yüksek performanslı bilişim, mobil cihazlar ve yapay zekâ uygulamaları için kilit faktördür. Bu verimlilikler, tüketici elektroniğinde pil ömrünü uzatırken; modern veri merkezlerinin ağır iş yüklerini desteklemeye yardımcı olur.

Sürekli Değişen Yarı İletken Üretimi Manzarası

Küresel yarı iletken manzarası hızla evriliyor; yeni fabrikalar ve mevcut tesislerdeki genişlemeler, ileri ve eski nesil çip üretimi arasındaki dengeyi yeniden şekillendiriyor. Asya toplam üretimde hâlâ liderliğini korurken; Kuzey Amerika, özellikle ABD ve Texas’taki yatırımlar, yerli yarı iletken üretim kapasitesini güçlendiriyor. İleri node’lar; elektronik, veri merkezi ve otomotiv teknolojilerinde yeniliği tetiklerken; eski nesil çipler günlük ürünler için hayati olmaya devam ediyor. Tüm bu gelişmeler, üretimin çeşitlendirilmesi ve hem bugünkü hem de gelecekteki talebi karşılayacak dayanıklı tedarik zincirleri inşa etmenin stratejik önemini ortaya koyuyor.