:quality(85))
Điểm nổi bật của bài viết:
- Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) là một công cụ định giá carbon đối với hàng nhập khẩu, áp đặt khoản phí tài chính lên lượng phát thải carbon gắn trong một số hàng hóa khi nhập vào thị trường EU.
- CBAM yêu cầu nhà nhập khẩu tại EU báo cáo lượng khí nhà kính gắn trong các hàng hóa họ đưa vào khu vực. Phát thải gắn trong là lượng phát thải sinh ra trong quá trình sản xuất sản phẩm, bao gồm khai thác và xử lý nguyên liệu thô, quy trình sản xuất và trong một số trường hợp, cả vận chuyển.
- Ở giai đoạn ban đầu, CBAM sẽ áp dụng cho một loạt ngành phát thải carbon cao — bao gồm xi măng, sắt và thép, nhôm, phân bón, hydro và điện — được lựa chọn vì đặc biệt dễ xảy ra thất thoát carbon với nguy cơ cao các doanh nghiệp chuyển sản xuất sang các quốc gia có kiểm soát phát thải lỏng lẻo hơn.
- Vào ngày 01/01/2026, CBAM sẽ bước vào giai đoạn áp dụng đầy đủ. Khi đó, nhà nhập khẩu vẫn phải báo cáo phát thải gắn trong nhưng cũng cần mua và nộp chứng chỉ CBAM để bù đắp cho lượng phát thải này.
Trong bối cảnh nền kinh tế ngày càng chú trọng đến yếu tố khí hậu hiện nay, các quy định về môi trường đang thay đổi nhanh chóng. Doanh nghiệp nhập khẩu hàng hóa vào Liên minh châu Âu (EU) sẽ sớm cảm nhận tác động của sự chuyển biến này qua một trong những chính sách khí hậu quan trọng nhất trong những năm gần đây. Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) là một quy định nhằm hạn chế phát thải carbon toàn cầu bằng cách ngăn chặn tình trạng gọi là “thất thoát carbon”. Thất thoát carbon xảy ra khi doanh nghiệp chuyển sản xuất sang các quốc gia có chính sách khí hậu kém nghiêm ngặt hoặc khi các sản phẩm giá rẻ, phát thải cao từ nước ngoài cạnh tranh với những lựa chọn sản xuất trong nước thân thiện hơn với môi trường. Khi ngành công nghiệp và chính phủ tiếp tục nỗ lực cắt giảm phát thải, EU mong muốn đảm bảo những nỗ lực địa phương không bị xói mòn bởi làn sóng hàng nhập khẩu giá rẻ, phát thải carbon cao.
Dù sự thay đổi chính sách này có quy mô lớn và tác động sâu rộng, nhiều doanh nghiệp vẫn chưa biết hoặc chưa hiểu rõ về CBAM. Nếu doanh nghiệp của bạn sản xuất, tìm nguồn cung ứng hoặc nhập khẩu hàng hóa có mặt trên thị trường EU, quy định này có thể sẽ ảnh hưởng trực tiếp. Tìm hiểu chi tiết về CBAM ngay từ bây giờ là yếu tố then chốt để quản lý rủi ro, kiểm soát chi phí và quan trọng hơn cả là duy trì khả năng tiếp cận thị trường châu Âu.
CBAM là gì?
Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) là một công cụ định giá carbon dành cho hàng nhập khẩu. Cơ chế này áp dụng khoản phí tài chính lên lượng carbon gắn trong một số hàng hóa khi nhập khẩu vào thị trường EU, đảm bảo rằng sản phẩm nhập khẩu phải chịu chi phí carbon tương tự như hàng hóa do nhà sản xuất EU cung ứng (những doanh nghiệp này vốn phải nộp phí phát thải trong hệ thống giao dịch phát thải của EU — EU Emissions Trading System, ETS). CBAM thiết lập “sân chơi công bằng” cho các doanh nghiệp châu Âu đồng thời khuyến khích nhà cung cấp quốc tế giảm dấu chân carbon của mình.
CBAM thiết lập “sân chơi công bằng” cho các doanh nghiệp châu Âu đồng thời khuyến khích nhà cung cấp quốc tế giảm dấu chân carbon của mình.
CBAM phản ánh chiến lược khí hậu tổng thể của EU với mục tiêu đạt được trung hòa khí hậu vào năm 2050. Chính sách này được đề xuất lần đầu năm 2021 trong khuôn khổ Fit for 55, một gói sáng kiến của Ủy ban châu Âu nhằm cắt giảm ít nhất 55% lượng phát thải khí nhà kính vào năm 2030 so với mức năm 1990. CBAM là một trong những công cụ trọng tâm giúp EU mở rộng phạm vi tác động của các chính sách khí hậu ra ngoài ranh giới lãnh thổ. Cấu trúc riêng biệt và khả năng nhắm tới sản xuất nước ngoài giúp CBAM thúc đẩy tham vọng khí hậu toàn cầu bằng cách đảm bảo hàng hóa nhập khẩu tuân thủ cùng tiêu chuẩn môi trường và chi phí như hàng sản xuất tại EU.
CBAM hoạt động như thế nào?
Cốt lõi của CBAM là yêu cầu nhà nhập khẩu EU báo cáo lượng phát thải khí nhà kính gắn trong các hàng hóa họ đưa vào khu vực. Phát thải gắn trong bao gồm lượng khí thải sinh ra trong quá trình sản xuất sản phẩm, từ khai thác, chế biến nguyên liệu thô, các bước sản xuất, và trong một số trường hợp còn bao gồm cả vận chuyển.
Các số liệu phát thải này phải được tổ chức bên thứ ba được công nhận xác minh để đảm bảo tính chính xác và có thể so sánh. Dựa trên kết quả xác minh, nhà nhập khẩu cần mua chứng chỉ CBAM tương ứng với lượng phát thải carbon gắn trong hàng hóa nhập khẩu. Giá những chứng chỉ này sẽ phụ thuộc vào thị trường — cụ thể là giá hiện hành của các suất phát thải trong hệ thống giao dịch phát thải của EU (ETS), và có thể dao động theo cung cầu trên thị trường carbon EU.
Giai đoạn đầu của CBAM: Doanh nghiệp cần chuẩn bị gì?
Ở giai đoạn đầu, CBAM áp dụng cho một số ngành phát thải carbon cao như xi măng, sắt thép, nhôm, phân bón, hydro và điện. Các ngành này được chọn vì đặc biệt dễ bị thất thoát carbon, với nguy cơ cao doanh nghiệp chuyển sản xuất sang các quốc gia kiểm soát phát thải lỏng lẻo hơn. Tuy nhiên, Ủy ban Châu Âu cũng nhấn mạnh đây mới chỉ là giai đoạn khai mở của CBAM. Trong các chu kỳ kế tiếp, phạm vi dự kiến sẽ được mở rộng, bao gồm cả nhựa, hóa chất, thủy tinh, giấy, gốm sứ và các sản phẩm chế tạo hạ nguồn chứa linh kiện phát thải carbon cao.
Lộ trình CBAM: Hai giai đoạn then chốt
Để doanh nghiệp có thời gian thích nghi, CBAM triển khai theo lịch trình từng giai đoạn. Từ ngày 01/10/2023, quy định chính thức bước vào giai đoạn chuyển tiếp. Đây là giai đoạn chỉ yêu cầu báo cáo, đóng vai trò như một cuộc thử nghiệm cho doanh nghiệp, giúp làm quen với các yêu cầu báo cáo, kiểm tra hệ thống thu thập dữ liệu và bắt đầu hợp tác cùng các đối tác chuỗi cung ứng trong việc chia sẻ dữ liệu phát thải. Thời kỳ chuyển tiếp kéo dài đến hết ngày 31/12/2025. Trong giai đoạn này, các nhà nhập khẩu phải gửi báo cáo hàng quý tới cơ quan chức năng EU, chi tiết lượng phát thải carbon gắn trong hàng nhập khẩu của họ và bất kỳ khoản phí carbon nào đã nộp tại nước xuất xứ (COO — country of origin). Điều quan trọng là trong thời kỳ chuyển tiếp, doanh nghiệp chưa phải mua chứng chỉ CBAM.
Trong thời kỳ này, nhà nhập khẩu phải nộp báo cáo hàng quý tới các cơ quan chức năng EU, thống kê lượng phát thải carbon gắn trong hàng nhập khẩu và bất kỳ phí carbon nào đã nộp tại nước xuất xứ (COO).
Từ ngày 01/01/2026, CBAM sẽ bước vào giai đoạn đầy đủ. Khi đó, doanh nghiệp vẫn cần tiếp tục báo cáo phát thải gắn trong, đồng thời phải mua và nộp chứng chỉ CBAM để bù đắp cho lượng phát thải này. Giá chứng chỉ CBAM sẽ bám sát giá thị trường các suất phát thải EU ETS, vốn trong lịch sử dao động trong khoảng 50 € đến 100 € mỗi tấn CO₂ tương đương. Điều này tạo động lực tài chính đáng kể để doanh nghiệp bắt đầu giảm phát thải carbon trên toàn chuỗi cung ứng, nếu không sẽ phải chịu chi phí tăng cao.
Đối tượng nào bị ảnh hưởng bởi CBAM?
Dù CBAM áp dụng trực tiếp lên nhà nhập khẩu có trụ sở tại EU, ảnh hưởng của nó lan tỏa khắp toàn bộ chuỗi giá trị toàn cầu. Nhà sản xuất ngoài EU xuất khẩu hàng hóa vào EU sẽ phải cung cấp số liệu phát thải đã được xác minh cho từng sản phẩm. Điều này đòi hỏi nhà cung cấp ở khâu đầu chuỗi phải theo dõi và công bố phát thải từ khai thác nguyên liệu tới sản xuất hoàn tất.
Ví dụ, một nhà sản xuất thép tại Thổ Nhĩ Kỳ bán hàng vào Đức sẽ cần tính toán, xác minh phát thải liên quan tới quy trình sản xuất thép của mình. Tương tự, nhà sản xuất xi măng tại Ai Cập, nhà máy luyện nhôm tại Ấn Độ hoặc doanh nghiệp sản xuất phân bón tại Maroc cũng phải đáp ứng yêu cầu tương tự. Ngay cả các công ty hiện chưa xuất khẩu vào EU vẫn có thể chịu tác động gián tiếp nếu khách hàng phía sau trong chuỗi giá trị bắt đầu yêu cầu dữ liệu phát thải được xác minh để phục vụ báo cáo hoặc tính toán chi phí liên quan tới CBAM trong tương lai.
Những ngành nào sẽ chịu tác động từ CBAM?
Tác động của CBAM lan rộng vượt ra ngoài sáu ngành hiện đã được đề cập. Xây dựng, ô tô, bao bì, điện tử tiêu dùng, năng lượng tái tạo đều phụ thuộc nhiều vào các vật liệu thuộc giai đoạn đầu như thép, nhôm, xi măng, phân bón. Các doanh nghiệp này có thể đối mặt với chi phí tăng cao khi các khoản phí CBAM được chuyển qua chuỗi cung ứng. Ngoài ra, còn có nguy cơ gián đoạn hoạt động nếu nhà cung cấp không kịp đáp ứng yêu cầu báo cáo hay tuân thủ mới.
Quy định Omnibus của EU và tương lai của CBAM
Khi doanh nghiệp tập trung đáp ứng các yêu cầu trước mắt của CBAM, cũng cần lưu ý về khả năng CBAM sẽ tiếp tục phát triển trong bối cảnh khung pháp luật EU ngày càng mở rộng. Một điểm đáng chú ý là Quy định Omnibus của EU, một sáng kiến lập pháp nhằm đơn giản hóa và tăng cường hiệu lực các quy tắc về môi trường, phát triển bền vững của EU.
Đang trong quá trình xem xét bởi các thể chế EU, Quy định Omnibus hướng tới chuẩn hóa và hiện đại hóa việc thực thi một loạt quy định sản phẩm và phát triển bền vững, đồng thời đưa ra các công cụ tuân thủ mới cho cơ quan chức năng. Quy định này sẽ cải thiện việc chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan hải quan, giám sát thị trường và môi trường của EU — qua đó tác động trực tiếp tới cách dữ liệu CBAM được thu thập, báo cáo và kiểm soát.
Nếu được thông qua dưới dạng hiện tại, đạo luật này có thể cho phép tích hợp sâu hơn giữa nghĩa vụ báo cáo CBAM và các quy định khác như Chỉ thị báo cáo phát triển bền vững doanh nghiệp (CSRD) hoặc Quy định thiết kế sinh thái cho sản phẩm bền vững (ESPR). Lúc này, dữ liệu phát thải nộp cho CBAM có thể được đối chiếu với các hồ sơ tuân thủ sản phẩm khác, nâng cao độ chính xác trong báo cáo carbon và mức độ giám sát mà nhà nhập khẩu, nhà sản xuất phải chịu tại cửa khẩu EU.
Với doanh nghiệp, sự giao thoa giữa các quy định này càng cho thấy tầm quan trọng của việc xây dựng bộ khung tuân thủ bền vững, có khả năng đáp ứng toàn diện các yêu cầu về dữ liệu môi trường, xã hội và quản trị (ESG). Đây cũng là dấu hiệu cho thấy CBAM khó còn là chính sách độc lập mà sẽ trở thành một phần trong hệ thống quy định tổng thể, liên kết chặt chẽ quản lý phát triển bền vững sản phẩm, minh bạch chuỗi cung ứng và trách nhiệm carbon trên toàn thị trường EU.
Với doanh nghiệp, sự giao thoa giữa các quy định càng khẳng định tầm quan trọng của một khung tuân thủ bền vững, đa chức năng, có khả năng đáp ứng toàn diện các yêu cầu dữ liệu môi trường, xã hội và quản trị (ESG).
Tại sao CBAM quan trọng với doanh nghiệp của bạn
Khi CBAM chuẩn bị đi vào triển khai tại EU, doanh nghiệp phải đối mặt với nhiều thách thức lớn. Tác động về chi phí có thể rất đáng kể, đặc biệt đối với các doanh nghiệp tìm nguồn hoặc nhập vật tư phát thải carbon cao từ các nước không có cơ chế định giá carbon hiệu quả. Nếu không chuẩn bị sớm, doanh nghiệp có nguy cơ chi phí tăng cao, tắc nghẽn chuỗi cung ứng, thậm chí mất quyền tiếp cận thị trường EU.
Ngoài rủi ro tài chính ngắn hạn, CBAM còn kéo theo những thách thức về vận hành và uy tín. Các bên liên quan — bao gồm cơ quan quản lý, nhà đầu tư, khách hàng và công chúng — ngày càng quan tâm tới minh bạch, báo cáo ESG và trách nhiệm khí hậu. Công ty không chứng minh được khả năng truy xuất phát thải và chiến lược giảm phát thải đáng tin cậy có thể gặp rủi ro uy tín và mất lợi thế cạnh tranh trên thị trường.
Công ty không chứng minh được khả năng truy xuất phát thải và chiến lược giảm phát thải đáng tin cậy có thể gặp rủi ro uy tín và thua thiệt cạnh tranh trong ngành.
Tuy vậy, với doanh nghiệp chủ động thích nghi, CBAM cũng là cơ hội. Những công ty chứng minh được quy trình sản xuất ít carbon hơn, hoặc chọn được nhà cung cấp sạch hơn, sẽ giảm nghĩa vụ CBAM, đồng thời cung cấp sản phẩm bền vững hơn cho khách hàng chú trọng yếu tố môi trường. Trong một thị trường ngày càng đề cao ESG, chuẩn bị sẵn sàng cho CBAM sẽ giúp nâng vị thế, mở ra cơ hội tiếp cận nguồn vốn xanh và củng cố lòng tin các bên liên quan.
Bước ngoặt mới trong thương mại toàn cầu
CBAM đánh dấu bước ngoặt trong chính sách thương mại quốc tế, thiết lập tiêu chuẩn về định giá carbon tại biên giới — vốn dần trở thành một phần không thể thiếu của hoạt động thương mại toàn cầu. Dù hiện tại chỉ tập trung vào một số ngành cụ thể, thông điệp rõ ràng: doanh nghiệp cần đưa yếu tố carbon vào chiến lược tìm nguồn cung ứng và định giá toàn cầu.
Nhiều khu vực pháp lý khác như Vương quốc Anh, Canada, Hoa Kỳ... cũng bắt đầu nghiên cứu các cơ chế điều chỉnh biên giới carbon tương tự. Trước bối cảnh này, khả năng cao CBAM sẽ trở thành khuôn mẫu cho các quy định thương mại tương lai và vai trò của các loại thuế carbon. Doanh nghiệp thích nghi sớm sẽ có lợi thế cạnh tranh lâu dài, kiểm soát chi phí hiệu quả và vững vàng trước môi trường pháp lý ngày càng coi trọng yếu tố giảm phát thải carbon.
Nhiều khu vực pháp lý khác như Vương quốc Anh, Canada, Hoa Kỳ... cũng đang nghiên cứu các cơ chế điều chỉnh biên giới carbon tương tự.
Nếu doanh nghiệp của bạn giao dịch hoặc tìm nguồn cung ứng từ EU, đây là thời điểm cần hành động. CBAM không chỉ là một chính sách môi trường nữa — đó là vấn đề chiến lược kinh doanh, và việc hiểu rõ ngay hôm nay là điều kiện tiên quyết để duy trì lợi thế cạnh tranh trong tương lai.
